مراحل صحافي

صحافي بهطور كلي سه مرحله دارد:
1 .تركيببندي
تركيببندي عبارت است از يكجا و كنار هم گذاشتن صفحات كتاب بهترتيب شماره صفحه
اين مرحله از چهار عمل، تشكيل شده است: الف( تا كردن. در اين عمل كه با دست يا ماشين
انجام ميگيرد، اوراق بزرگ چاپي كه چند صفحه بر پشت و روي آن چاپ شده است طوري
تا ميشوند كه صفحات پشت سر هم قرار گيرند، ورق تاخورده را يك فرم چاپي مينامند و
معموال مضربي از 4 است؛ ب( لَت گذاشتن. منظور از آن، گذاشتن بعضي صفحات رنگي
مخصوص، نقشه يا تصاوير خارج از متن، بين صفحات يك فرم است. اين كار با دست انجام
ميگيرد؛ ج( مرتب كردن. در صحافي كنار هم گذاشتن فرمهاي متعدد يك كتاب را
به گونه اي كه صفحات كتاب بهدنبال هم قرار گيرند، مرتب كردن ميگويند. اين عمل، در
صحافي ماشيني بهوسيله ماشينهاي ترتيب انجام ميگيرد؛ و د( دوختن. پس از مرتب كردن
فرمها، ته فرمهاي هر جلد بايد به يكديگر دوخته شود. اين كار به دو روش تهدوزي و
كناره دوزي انجام ميگيرد. البته كتابهاي ارزان قيمت را اساسآ تهدوزي نميكنند، بلكه
بسياري از آنها را به كمك ماشين مخصوص، به طريقه تهچسب، صحافي ميكنند. بعضي
اوقات نيز فرمهاي يك كتاب را فقط با كوك فلزي ميدوزند و با چسب به جلد ميچسبانند.
2 شكلبندی
در شكلبندی كتاب نيز چهار عمل صورت ميگيرد: الف( كوبيدن. دوختن فرمهاي كتاب
باعث ميشود در محل عطف تورم پيدا شود. براي از بين بردن اين تورم فرمها را تحت فشار
قرار ميدهند؛ ب( چسب زدن. براي جلوگيري از شل شدن كوكها در روش تهدوخت،
اليهاي از چسب مخصوص بر سطح عطف كتاب ميكشند؛ ج( لب بريدن. لبههاي ناهموار
فرمهاي كتاب را پس از دوختن و كوبيدن با ماشين برش ميبرند تا تمامي نسخههاي كتاب
قطع يكسان پيدا كنند؛ و د( گردسازي، پشتكوبي، و آستربندي. در اين مرحله ابتدا سطح
عطف كتاب محدّب ميشود، سپس يك تكه پارچه با سريشم به سطح عطف كتاب چسبانده
ميشود كه آن را آستر مينامند. در صحافي دستي شيرازهها را به عطف ميدوزند، ولي در
صحافي ماشيني شيرازهها را تنها براي تزيين به دو سر عطف ميچسبانند.
3 جلدبندی
جلدبندي شامل سه مرحله میباشد: الف( جلدسازي. معموال جلد كتابها از مقوا و پارچه يا از
كاغذ ضخيم ساخته ميشود. براي اين كار، ابتدا ورقههاي بزرگ مقوا را بهوسيله ماشين برش
در اندازه مطلوب بريده، سپس روي پارچه يا كاغذ ضخيمي كه سطح دروني آن چسب
خورده، چسبانده ميشوند و در عين حال باريكه هايي از كاغذ ضخيم نيز به صورت عطف در
فاصله ميان هر دو قطعه مقوا بر پارچه زيرين ميچسبد. سپس لبه هاي اضافي پارچه به طرف
توي جلد برگردانده و بر سطح داخلي، دو قطعه مقوا مي چسبانند؛ ب( چاپ جلد. درج عنوان،
نام نويسنده، و ديگر اطالعات كتابشناختي و بعضي تزيينات روي جلد و عطف كتاب را چاپ
جلد مي نامند. اين كار با چاپ به روش عادي و يا به روش طالكوبي صورت ميگيرد. در
روش اخير از حروف مخصوص و يا كليشه و ورقههاي نازك طاليي يا رنگي استفاده ميشود؛
و ج( جلدگذاري. در اين مرحله به سطح دو آستر بدرقه كتاب و پارچه مشبك عطف كتاب
چسب ميزنند و فرمهاي به هم متصل شده را داخل ميگذارند و با وارد كردن فشار، عطف
فرمها را به عطف جلد، و آستر بدرقهها را به سطح داخلي جلد ميچسبانند. سپس كتابها را
چند ساعت زير پرس ميگذارند تا خشك شوند):6 ج2 ،ص 1555 -1556.)
پس از اختراع چاپ توسط گوتنبرگ در 1440م. بازار چاپ و نشر كتاب رونق پيدا كرد. با
افزايش تعداد باسوادان و به تبع آن رونق بيشتر بازار نشر، بازار صحافي نيز گرم شد. بعضي
از صحافان عاشقانه و هنرمندانه به اين كار ميپرداختند و حتي گاهي جلد كتاب را از محتواي
آن ارزشمندتر، ميساختند.
تا اوايل قرن بيستم، يعني پيدايش صحافي ماشيني، كتابها با دست صحافي ميشدند.  از
1930 به بعد، يعني با پيدايش نخستين ماشين هاي مجهز صحافي، تمامي مراحل صحافي
توسط ماشين انجام ميگرفت. البته گفتنی است امروزه هنوز هم كتابهايي با دست صحافي ميشوند.
صحافي دستي استحكام بيشتري دارد، ولي بديهي است كه بسيار كندتر از صحافي ماشيني
انجام ميگيرد. صحافي ماشيني با اختراع ماشينهاي مجهزتر همواره در حال تكامل بوده است
(1555 ص، 2 ج 6)
در دهه 1950 ،صحافي بدون نخ موسوم به "تهچسب" ابداع و مرسوم شد. اين شيوه صحافي
كه بدون استفاده از عمل دوخت و بهوسيله ماشين انجام ميگرفت، جانشين تهدوزي كتاب
شد. از اين پس با استفاده از تسمه نقاله، مراحل صحافي با سرعت زياد و در يك خط توليد
انجام گرفت. در اوايل 1960 مراحل مختلف كار صحافي، از دوختن تا پرس كردن و
بسته بندي، بدون دخالت دست انجام ميگرفت. در اواخر دهه 1960 ،ماشينهايي بهوجود
آمدند كه قادر بودند تا 60 جلد كتاب را در يك دقيقه صحافي كنند. در صحافي ماشيني
پيشرفته امروزي، مراحل مختلف صحافي كه جدا جدا و توسط ماشينهاي مختلف انجام
ميگرفت، يكپارچه شده است. اين ماشينها تمامي مراحل صحافي را انجام داده، حتي در
آخرين مرحله براي توزيع بستهبندي ميكنند (3 26-27.)
آشنايي با چنداثر بديع ازهنرمندان جلدساز ايراني، قرن هشتم ونهم هجري"

.قرن هشتم و نهم هجري را مي توان دوران طالئي هنر صحافي و جلد سازي نام برد.
در اين دو قرن بر اثر حمايت بيدريغ شاهان و شاهزادگان با ذوق و هنر پرور و در سايه
نبوغ هنرمندان برجسته كه از سراسر گشور در كارگاههاي هنري سلطنتي گرد آمده
بودند فن صحافي و هنر تزيين جلد كتاب به منتهاي كمال رسيد و از اين رهگذر زيباترين
آثار خطي و شاهكارهاي خوش نويسي، تذهيب و مينياتور در ميان جلدهائي باشكوه در
اين دو سده پا به عرصه وجود نهاد و در اين زمينه نفايس گرانبهائي پديدار گشت كه
مانند آن را در هيچ يك از سده هاي بعد و در هيچ نكته جهان نميتوان يافت.
در ميان اين ايام طالئي، دوران سلطنت چهل و دو ساله شاهروخ ميرزا فرزند هنر دوست
امير تيمور درخشندگي خاصي دارد. در هنگام فرمانراني او هرات يكي از مراكز مهم
فرهنگ و هنر ايران گرديد و شاهزاده بايسنقر ميرزا كه در عين حال سمت وزارت پدر را
نيز دارا بود به سبب عالقه مندي فراواني كه به كتاب داشت با تأسيس كتابخانه سلطنتي
هرات دوران نويني را در زمينه پيشرفت فن تجديد و صحافي ايران آغاز نمود. دوراني بس
در خشان و پرثمر.
هنرمندان گمنام و روشهاي نوين
متأسفانه در نوشته هائي كه از آن دوران به جاي مانده است فقط به نام برخي از خطاطان،
تذهيب كاران و مينياتور سازان مكتب هرات اشاره رفته است و از نام هنرمندن
صحاف و جلد ساز كه بدون ترديد در محيط آن روز موقعيتي ممتاز داشته اند اطالعي در
دست نيست،
جز آن كه در بعضي از كتاب ها از هنرمندي بنام استاد قوام الدين كه در تزيين جلد
كتاب دستي توانا داشته است و بنا به دعوت بايسنقر ميرزا از تبريز به هرات عزيمت نمود
ياد شده است. به هر حال هنرمندان ممتازي كه تا كنون ناشناخته مانده اند در طي دو
قرن هشتم ونهم در هنر تزيين جلد كتاب طرح هائي نو افكندند و شاهكارهائي پديد
آوردند كه هم اكنون در موزه هاي گوشه و كنار جهان موزه ملي پاريس، موزه هنرهاي
زيباي دوسلدورف و تعدادي از موزه هاي شهر استانبول موجب اعجاب و تحسين
بينندگان است و ما در زير خوانندگان گرامي با تعدادي از نمونه هاي موجود در موزه
هاي استانبول آشنا خواهيم ساخت
نقوش حيوانات
يكي از ابتكارات جالب توجه هنرمندان مكتب هرات استفاده از حيوانات واقعي و افسانه
اي در آرايش جلد كتاب است و هم در اين دوره هنرمندان نقش هائي از صحنه هاي نزاع
انسان با حيوانات واقعي و افسانه اي را براي تزيين به كار برده اند و اين عمل با كمك
قطعات كوچك و بزرگ فلزي و مهره هاي متعدد و با استفاده از روش كوبيدن و منبت
كوبيدن و منبت كاري انجام مي يافته است.
در واقع بايد گفت كه استفاده تزيني از نقش انسان كه بعدها توسط هنرمندان صفوي براي
آراستن جلدهاي رنگ و روغني اشاعه يافت از ابداعات مكتب هرات به شمار مي رود.
از ميان جلدهائي كه بروش فوق تزيين شده است مي توان بيك جلد بسيار زيبا كه در
كتابخانه قصر شاهي توپ قاپوسراي استانبول موجود است اشاره نمود اين جلد از مقوا با
پوشش چرم قهوه اي تيره ساخته شده است سطح خارجي روي جلد )عكس شماره يك(
به وسيله چهار نوار باريك ك خود از خطوط مارپيچ تشكيل يافته است به چهار مستطيل
تقسيم مي گردد و مستطيل مياني كه به وسيله يك دور نما تزيين يافته است در باال و
پايين به وسيله دو حاشيه پهن كه در آن دو قطعه دعا در حق صاحب كتاب نوشته شده
است محدود گرديده است. در قسمت پايين و راست دورنماي وسط جلد اژدهائي در
حال نبرد با يك عنقا مالحظه مي شود و در قسمت باالي دور نما مرد جواني در حال
مبارزه با يك حيوان افسانه اي به چشم مي خورد. سطح خارجي پشت جلد )شكل شماره
2 )را يك ترنج زيبا آراسته است و در ميان ترنج نقشي از مبارزه دو عنقا در آسمان به
زيبائي هرچه تمام تر قرار گرفته است. اين جلد مربوط به يك ديوان مثنوي است و گويا
در اصل به كتابخانه شيخ صفي الدين اردبيل تعلق داشته است.
نقوش اسليمی:
هنرمندان اين دو قرن در تزيين برخي از جلدها منحصراً از خطوط هندسي و نقوش
اسليمي استفاده كرده اند. شكل 3 سطح داخلي پشت جلد يكي از كتاب هاي خطي متعلق
به كتابخانه شاهرخ ميرزا را نشان ميدهد كه به وسيله يك ترنج زيبا كه طرح ظريف يك
صليب را در بر گرفته است آرايش يافته است.اين جلد از مقوا با پوششي از چرم قهوه اي
ساخته شده است و براي كوبيدن نقوش هندسي و اسليمي آن دهها هزار بار از مهرهاي
مختلف استفاده شده است. قسمتي از نقوش اين جلد طال كوب است و اصل جلد در موزه
اسالم و ترك استانبول نگهداري ميشود
طرح هاي ترنج
استفاده از طرح هاي ترنجي براي تزيين جلد كتاب يكي ديگر از روش هاي تزييني
هنرمندان اين دوران بوده است. در اين جا ترنج را در وسط قرار داده سپس در هر گوشه
مستطيل جلد قسنتي از نقش ترنج وسط را تجديد مي نموده اند اين روش تزييني بعدها
توسط هنرمندان صفوي مورد استفاده بيشتري قرارگرفته است. از ميان جلد هائي كه با
اين روش آرايش مي يافته است مي توان به جلد مربوط به يك جنگ شعر كه به
كتابخانه شاهزاده ابراهيم سلطان حكمران حوالي فارس تعلق داشته است و فعالً در موزه
ترك و اسالم شهر استانبول نگهداري ميشود اشاره نمود. اين جلد از مقوا با كوشش چرم
قهوه اي تيره ساخته شده است. تزيينات سطح خارجي پشت جلد شامل يك ترنج است
كه در وسط قرار گرفته و چهار ربع ترنج كه در چهار گوشه مستطيل جلد نقش شده
است و هريك از ربع ترنجها نقش مرغي در حال پرواز را در ميان گرفته است.شكل 5
سطح داخلي پشت همين جلد را نشان مي دهد.
رنگ و روغن
بايد توجه داشت كه به كار بردن نقاشي رنگ و روغن براي تزيين جلد كتاب در همين
دوره آغاز يافت و براي نمونه مي توان به يك جلد مربوط به نسخه خطي مثنوي و متعلق
به موزه اسالم وترك شهر استانبول اشاره نمود ) شكل 6 .)سطح جلد ابتدا از يك ورق گچ
پوشانده شده است و آن گاه بر روي يك زمينه از رنگ و روغن سياه تصوير صدها شكوفه
زيبا را با دقت و ظرافت تمام نقش نموده اند
برودري دوزي
يكي ديگر از نمونه هاي برجسته آثار هنري هنرمندان ايران جلد ساز اين دوران كه در
)شكل7 )مالحظه مي گردد يك جلد ساخته شده از چرم سياه مربوط به ديوان شعر امير
علي شير نوائي وزير سلطان حسين بايقرا است.
در آرايش اين جلد كه اكنون در اختيار كتابخانه دانشگاه استانبول است از روش برودري
دوزي ورشته هاي ابريشم و طال استفاده شده است.
بي رقيب:
نمونه هاي باال و آثار ديگري از هنرمندان جلد ساز قرن هشتم و نهم هرات و ديگر
شهرهاي ايران آن روز كه در جريان نابساماني مختلف از گزند حوادث جان سالم بدر
برده است حاكي از نبوغ خالق و قدرت تصوير بيكران هنرمندان ايراني است تا آنجا كه
بدون ترديد مي توان گفت در هنر آراستن جلد كتاب از نظر رعايت دقايق فني و ظرائف
تزئيني هرگز هنرمندان هيچ كشوري از جهان به پاي هنرمندان ايراني نرسيده اند.

امیدواریم مطالب فوق برایتان مفید واقع شده باشد.

پست‌های مرتبط

• 

  ویژگی ها ی مهم یک چاپگر

  ویژگی ها ی مهم یک چاپگر
  از مهمترین ویژگی های مرتبط با چاپگر ، می توان به موارد

• 

  چاپگرهای لیزری

  چاپگرهای لیزری طرز کار این چاپگر های مانند دستگاه فتوکپی است. در ابتدا کاغذ توسط نور

• 

  چاپگر های جوهر افشان

  چاپگر های جوهر افشان در این چاپگرها مخازن جوهری وجود دارد . جوهر با فشار از روزنه

• 

  ویژگی یک دستگاه چاپ

  ویژگی ها ی مهم یک چاپگراز مهمترین ویژگی های مرتبط با چاپگر ، می توان به موارد زیر