با توجه به اینکه در یک کار چاپی بخش پیش از چاپ بر دو بخش دیگر تأثیر مستقیم دارد،
اهمیت دارد دستاندرکاران پیش از چاپ آشنایی الزم را با بخشهای چاپ و پس از چاپ نیز
داشته باشند.

1 -فرآیند چاپ یا مراحل تولید کار چاپی

-مسیر کلی فرایند چاپ
تهیه و آمادهسازی خبر: اولین گام در فرایند چاپ، تهیه خبر یا مطالب و
موضوعاتی میباشد که قصد چاپ آن را داریم. خبر که تهیه آن بر عهده نویسنده یا مترجم است
فقط شامل متن تنها نیست، بلکه مجموعهای از متن، تصویر، عکس، ترسیمات و نقاشیها است
که تمامی آنها بر اساس نظر نویسنده آماده میشود. متن خبر الزم است قبل از سپرده شدن
به فرایند چاپ توسط ویراستار ویرایش شود و اصالحات دستوری و نگارشی الزم در کلمات و
جمالت آن انجام گیرد. سپس اصالحات نهایی مورد نظر مؤلف نیز در آن اعمال شود تا پس از
قرار گرفتن در فرایند چاپ دستخوش تغییرات اساسی نگردد.
متن خبر باید به صورت دستنویس و خوشخط و یا به صورت تایپ شده آماده گردد تا کامالً
خوانا و قابل اجرا باشد. همینطور باید بخشهای مختلف متن، شامل تیترها، زیرتیترها، متن
اصلی، زیرنویسها و... کامالً مشخص و واضح باشند. عدم رعایت این موازین در تهیه متن خبر
مشکالت عدیدهای را در فرایند چاپ ایجاد خواهد کرد و از جمله زمان آن را نیز طوالنی خواهد
نمود.
تصاویر و ترسیمات همراه متن نیز باید دارای کیفیت مناسب چاپ باشد و توسط افراد کاردان
و یا با هماهنگی آنها تهیه شود. امروزه تصاویر و عکسها از طریق دستگاه اسکنر به فایل
کامپیوتری تبدیل میشود. بسیاریاز ترسیمات، حتی نقاشیها و تصویرسازیها نیز از ابتدا در
رایانه اجرا شده و سند رایانهای آن همزمان با حروفچینی آماده میشود تا در مراحل بعدی
مورد استفاده قرار گیرند. نمودار 2-1 مراحل مختلف تهیه و آمادهسازی خبر را نشان میدهد.
تهیه یک متن خوب برای خبر در سرعت اجرای مرحله حروفچینی بسیار مؤثر است.
به نمونهای از اولین مرحله کار برای چاپ یک کارت ویزیت توجه کنید )شکل 2-1 .)پس از
آن، قلم حروف و اندازه آن تعیین میگردد.

مراحل تهیه و آمادهسازی خبر

گرافیک رایانهای: امروزه بخش عمده عملیات پیش از چاپ به کمک رایانه صورت میگیرد.
تصویرها، ترسیمات و خبر دستنویس، به موازات عملیات حروفچینی، توسط دستگاههای
ورودی مانند اسکنر و دوربین دیجیتال به رایانه انتقال یافته و به صورت فایلهای گرافیکی
در آن ذخیره میشود. بسیاری از ترسیمات نیز در رایانه انجام شده و به صورت فایل مورد
استفاده قرار میگیرد. پس از این مرحله، تصاویر و ترسیمات به همراه متن حروفچینی شده
برای صفحهآرایی ارسال میگردد
 -حروفچینی و تصحیح: حروفچینی مرحلهای است که طی آن متن دستنویس یا
تایپ شده اولیه به متن تایپ شده استاندارد و مناسب برای چاپ تبدیل میشود  

رعایت استانداردهای متن چاپی با تعیین قلم، نوع و اندازه حروف متن شامل تیترها،
زیرتیترها، متن اصلی، زیرنویس و... امری ضروری است. این استانداردها برای چاپ موارد
مختلف مانند کتاب، مجله، روزنامه، اعالمیه و... متفاوت بوده و براساس نظر ناشر تعیین
میگردد.
حروفچینی و تصحیح:
مراحل کار بدین ترتیب ادامه مییابد. در نمونه سمت چپ، تعیین حروف انجام شده است و
سپس حروفچینی طبق مشخصات مزبور صورت میگیرد
تصحیح حروفچینی: از متن حروفچینی شده یک نمونه تهیه میشود که برای مطابقت با متن
خبر به بخش تصحیح سپرده میشود. در این مرحله غلطهای امالیی و دیگر اشکالت
حروفچینی از قبیل جاافتادگی و عدم رعایت کامل استانداردهای تعیین حروف، مشخص شده
برای اصالح مجدد به بخش حروفچینی بازگردانده میشود. حال بار دیگر پس از اجرای
اصالحات الزم، نمونهگیری شده و بازخوانی میشود. معموالً پس از یک یا حداکثر دو بار تصحیح
و غلطگیری، متن حروفچینی شده بدون اشکال بوده و آماده رفتن به مراحل بعدی در فرایند
چاپ خواهد بود 
 -صفحهآرایی: صفحهآرایی عبارت دارد از در کنار هم گذاشتن و آرایش دادن متن،
تصاویر و ترسیمات هر صفحه به گونهای که ترتیب خوانایی و ارتباط متن و تصویر در آن
مشخص و معلوم باشد. ضروری است عمل صفحهآرایی توسط افراد آشنا با امور هنری و
گرافیک انجام شود تا نتیجه نهایی برای خواننده مطالب، جالب و جذاب باشد. استفاده از
رنگها به صورت مناسب نیز بسیار مؤثر است.
تصحیح صفحهآرایی: در بخش تصحیح صفحهآرایی نیز همچون تصحیح حروفچینی، عمل
مطابقت صفحات با اصل خبر و پیوستگی و ترتیب متون و تصاویر، انجام میشود و در صورت
لزوم، اقدام به اصالح موارد نادرست خواهد شد. نمودار 4-1 فرایند صفحهآرایی را به
صورت بسیار ساده نشان میدهد.
-لیتوگرافی: لیتوگرافی به تمامی عملیاتی گفته میشود که طی آن صفحه یا صفحات
آماده شده در صفحهآرایی، به فرم چاپ مناسب برای استفاده در بخش چاپ تبدیل میشوند.
- تهیه فیلم: تهیه فیلم از روی صفحات آماده شده، اولین گام در بخش لیتوگرافی است.
- فرمبندی و مونتاژ: پس از تهیه فیلم، عملیات فرمبندی و مونتاژ برای آمادهسازی فرم
چاپی اجرا میشود. چگونگی مونتاژ، با توجه به نوع صحافی و دیگر مسائل مربوط به چاپ و
پس از چاپ، برای هر کار چاپی متفاوت است.
- نمونهگیری: نمونهگیری از فرم چاپی بر روی کاغذ اوزالید، به منظور کنترل صحت اجرای
فرمبندی، از دیگر مراحل لیتوگرافی است.
- کپی: پس از تأیید نهایی )تأیید اوزالید(، فرم آماده شده بر روی پلیت انتقال داده
میشود. انتخاب اندازه و نوع پلیت با توجه به ماشین چاپ صورت میگیرد؛ مانند تهیه
پلیت دو ورقی برای چاپ افست.
چاپ: نتیجه مراحل پیش از چاپ، یعنی فرم چاپی، به بخش چاپ سپرده میشود. در
اینجا وظایف بخش پیش از چاپ به پایان میرسد. روشن است در صورتی که هنگام اجرای
مراحل پیش از چاپ، اشکال و ایرادی بوده است که به درستی تشخیص داده نشده و رفع
نشده باشد، خود را در مرحله چاپ یا پس از چاپ نشان خواهد داد.
 -پس از چاپ: پس از پایان مرحله چاپ، مرحله پس از چاپ اجرا میشود که به طور
کلی شامل برش، صحافی، خط تا، پرفراژ و بستهبندی است. اکنون پس از شناخت فرایند کلی
چاپ، ضرورت دارد با چگونگی انتخاب روش تولید کار چاپی آشنا شویم.
-انتخاب روش تولید
هر کار چاپی، بسته به نوع کار، با یکی از روشهای متداول چاپ میشود، لذا به منظور استفاده
بهینه از وسایل و دستگاهها باید بتوانیم از نظر فنی و اقتصادی مناسبترین روش تولید را
انتخاب کنیم. در این مورد تنها نوع ماشین چاپ نیست که مسیر و یا روش تولید را تعیین
میکند، بلکه ویژگیها و نوع کار نیز ما را به انتخاب روش تولید هدایت میکند.
-ویژگیهای کار چاپی: اولین گام در انتخاب روش تولید، بررسی کامل کار چاپی از نظر
نوع مطالب، به لحاظ متن و تصویر میباشد. به عنوان مثال انتخاب روش تولید برای یک کار
چاپی که شامل متن و تصاویر رنگی است متفاوت خواهد بود. در اینجاست که دستهبندی
کارهای چاپی پیش میآید.
 -دستهبندی کارهای چاپی: کارهای چاپی را از نظر انتخاب روش تولید و آمادهسازی به
شرح زیر تقسیم میکنند:
الف- کار چاپی خطی تکرنگ، تکصفحهای
ب- کار چاپی خطی تکرنگ، چند صفحهای )کتاب(
پ- کار چاپی ترامدار تکرنگ، تکصفحهای یا کتاب
ت- کار چاپی ترامدار چهار رنگ یا تمام رنگی، تکصفحهای یا کتاب
هریک از این کارها را در فصلهای بعدی به صورت مشروح مورد بررسی قرار میدهیم. عالوه
بر این شما با کارهایی از قبیل حروفچینی، صفحهآرایی، لیتوگرافی و نحوه کار با تجهیزات نیز
به خوبی آشنا خواهید شد.
-حروفچینی: در حروفچینی، متن دستنویس خبر به متن تایپشده یا ماشینی
تبدیل میشود. همانگونه که در فصل اول اشاره شد، ابتدا دستورهای الزم در مورد اندازه و
شکل حروف بر روی خبر مشخص میشود تا براساس آنها عمل حروفچینی انجام شود. به
عنوان مثال از حروفچین خواسته میشود تا کلیه تیترها را به صورت سیاه و در اندازه 36
پوینت و با استفاده از خطی به نام »بدر« حروفچینی نماید

نتیجه اجرای دستور حروفچینی مشخص شده در شکل 9-2 دیده میشود.

 متن حروفچینی شده دارای مشخصاتی از قبیل اندازه، نام حروف
)قلم حروف( و حالت حروف میباشد. حالتهای مختلف میتواند عادی )نازک(، سیاه )ضخیم(، تو
خالی، مایل و یا سایهدار باشد. 

- انتخاب اندازه حروف: اندازههای حروف با واحد پوینت بیان میشود و برای تعیین ریزی و
درشتی حروف به کار میرود.

- انتخاب فونت حروف: نام حروف، فونت یا قلم حروف نیز از دیگر ویژگیهای مهم در
حروفچینی است.

- روشهای مختلف حروفچینی: از زمان اختراع چاپ تاکنون، حروفچینی دارای روشهای
مختلفی بوده است. این روشها به تدریج پیشرفت کرده و به شیوههای آسانتر و سریعتر
تبدیل شده است. در حال حاضر، روشهای حروفچینی به شرح زیر میباشد:
الف- حروفچینی دستی )سربی- گارسهای(
ب- حروفچینی با ماشینهای سطرچین )الینوتایپ- اینترتایپ(
پ- حروفچینی با ماشینهای تکریز )مونوتایپ(
ت- حروفچینی با ماشینهای فیلم )الینوفیلم- الینوترون(
ث- حروفچینی رایانهای
البته امروزه حروفچینی با روشهای سنتی و قدیمی، تقریباً منسوخ شده و بیشتر، روش
حروفچینی رایانهای مورد استفاده قرار میگیرد.

به هر ترتیب، حروف در خانههای گارسه به صورت منظم قرار گرفته و برای حروفچینی آماده

-دستگاه نمونهگیری
برای چاپ، فرم باید محکم و اصولی بسته شده باشد و درون دستگاه چاپ قرار بگیرد.
در فرم چاپ برجسته، غیر از حروف از خط برنجهای مختلف و حاشیههای گوناگون و در صورت
لزوم از پرفراژ، کلیشه و نمراتور )برای شمارهزنی( نیز میتوان استفاده کرد )
-خط برنج و حاشیههای مختلف
ب- حروفچینی باماشینهای سطرچین: پس از سالها که حروفچینی و تهیه فرم چاپی به
صورت مجزا و کامالً دستی انجام میگرفت، به مرور دستگاههای حروفچینی برای سرعت
بخشیدن به کار اختراع شد. این دستگاهها ابتدا به شکل ساده و نیمهاتوماتیک بود و هر
دستگاه به 3 الی 4 نفر عامل یا اپراتور نیاز داشت. ولی دستگاهها هر روز کاملتر و مجهزتر
شدند تا اینکه به صورت تمام اتوماتیک درآمدند. دستگاههای حروفچینی را میتوان به دو
نوع، سطرریز)سطرچین( و تکریز تقسیم نمود.
به هر ترتیب، پس از تایپ حروف بر روی صفحه کلید )کیبورد( قالب حروف مربوط )شکل 22-
2( )ماتریس( از محفظه قالبها )ماگازین خارج شده و مسیر مشخصی را طی میکند.
ماشین حروفچینی دارای چند ماگازین است که میتوان از حروف مختلف استفاده نمود.

-قالب حروف(ماتریس)
بر روی بدنه ماتریسها، حرف مشخصی حک شده است. حروف چیده شده در ادامة هم به
قسمت حروفریزی منتقل میشوند و قالبگیری صورت میگیرد. در شکل 23-2 محفظه
حروف )ماگازین( به صورت برش خورده به همراه یک ماتریس دیده میشود.

دستگاههای حروفچینی دارای »منبع مذاب« بوده که آلیاژ حروف به صورت شمش درون آن
قرار گرفته و با حرارت موجود ذوب میشود.
در قسمت خروجی ماشینهای سطرریز، حروف چیده شده سطر به سطر تحویل میشود که
آماده فرمبندی خواهد بود )

در ماشینهای سطرریز، چنانچه حرف یا کلمهای اشتباه باشد، یک سطر باید دوباره چیده شود.
در صورتی که برای ماشین حروفچینی تکریز چنین عملی ضرورت ندارد و فقط حروف مورد
نظر تعویض و جایگزین میگردد. در عوض، مراحل کار، انتقال و فرمبندی حروف سطرریز
راحتتر صورت میگیرد.
الزم به ذکر است که ماشینهای سطرریز، نسبت به ماشینهای تکریز، کاربرد بیشتری پیدا
کردهاند. در کشور ما نیز این ماشینها، سالها خدمات حروفچینی را به نحو احسن به انجام
رساندهاند که در این میان میتوان به دستگاههای الینوتایپ و اینترتایپ اشاره نمود.

دستگاه حروفچینی مونوتایپ
در ماشین تایپ پانچی مونوتایپ، مطالب تایپ شده بر روی نوارهایی که عمل ضبط حروف را به
عهده دارند به صورت پانچ )سوراخ( بر روی نوار کاغذ منتقل میگردد. سپس نوارها به ماشین
حروفریزی انتقال داده میشود. این ماشین دارای تونایی ایجاد حروف 8 ،10 ،12 ،18 و 24
پونت است و میتوان خبر را در هر یک از اندازههای ذکر شده به وسیله صفحه کلید )کیبورد(
ماشین تایپ نمود.
نوار سوراخ شده )پانچ شده( فرمان تولید حروف را به »ماشین حروفریز« میدهد و این
ماشین تولید هریک از حروف داده شده را به انجام میرساند.

الینوترون: ماشین الینوترون از ماشینهای حروفچینی رایانهای
است که با توجه به ایجاد انواع مختلف حروف، امکانات بسیار مناسبی در اخترای کاربر قرار
میدهد. سرعت این دستگاه، همراه با حافظه مناسب آن، در زمان خود، بسیار پیشرفته بود و
امکان تولید را به نحوی وسیع باال برده بود.
در این ماشین، حروفچین از طریق صفحه کلید نسبت به تایپ حروف اقدام مینمود و حروف
تایپ شده با توجه به دستوراتی که بر روی خبر ارسال شده بود )از جمله اندازه حروف، طول
سطر، فاصله سطر و...( تهیه و به صورت »نمونه سفید« جهت اصالحات به وسیله مؤلف و
مصحح در اختیار ایشان قرار میگرفت.
البته این ماشین و نمونههای مشابه آن نوید روزهای بهتری را نیز میداد که سرانجام با ورود
رایانهها و نرمافزارهای قوی سرعت در تولید و آمادهسازی سیری سریعتر را پیموده و امروزه
رایانهها زمان را چندین برابر کوتاه کردهاند.

- حروفچینی رایانهای: با گسترش استفاده از رایانه و ورود آن به همه شاخههای صنعت و
تجارت، صنعت چاپ نیز در زمینههای مختلف از رایانه بهرهمند گردید. حروفچینی یا پردازش
کلمات یکی از کاربردهای مهم رایانه، به ویژه رایانههای شخصی، آمادهسازی خبر در مرحله
پیش از چاپ است. برای این کار نرمافزارهای زیادی وجود دارد که با استفاده از آنها عمل
حروفچینی رایانهای انجام میشود. اگرچه عملکرد و ظاهر این نرمافزارها متفاوت به نظر
میرسد ولی همه آنها دارای خصوصیات و قابلیتهای مشابهی هستند. مطالب )خبر( از طریق
صفحه کلید )کیبورد( در نرمافزار حروفچینی تایپ شده و کل متنها در حافظه دائمی و بر
روی دیسک رایانه ذخیره میگردد تا برای استفادههای بعدی قابل دسترسی باشد. بدینترتیب
برخالف روشهای قبلی حروفچینی، مطالب تایپ شده بالفاصله بر روی کاغذ به صورت
نمونهگیری شده درنمیآید و این کار فقط در زمان الزم انجام میگیرد. اجرای دستورات
حروفچینی نیز مانند تغییر اندازه و نوع حروف در مقایسه با روشهای قبلی به صورت
سادهتری انجام میشود و بنابراین سرعت کار حروفچینی افزایش مییابد. در صورت نیاز به
انجام تغییرات و اصالح در کلمات و جمالت در آینده، تنها کافی است متن ذخیره شده به
صورت پروندهای رایانهای مجدداً در نرمافزار مربوط بازخوانی شده و اصالحات الزم در آن
صورت گیرد و دوباره به صورت پرونده در دیسک رایانه ذخیره و نگهداری گردد.
تعدد و تنوع در قلم حروف از دیگر امکانات حروفچینی رایانهای است. هریک از این خطوط
میتوانند کاربردهای متنوعی برای ایجاد متن حروفچینی شده داشته باشند.
تنظیم فاصلههای بین سطرها، تنظیم طول سطرها و ارتفاع متن در یک صفحه، تغییر اندازه،
نوع و حالت حروف، تنظیم متن از راست )راستچین(، تنظیم متن از چپ )چپچین(، قرار
دادن متن در وسط )وسطچین( و تراز کردن متن در هر دو طرف، از جمله خصوصیاتی هستند
که با استفاده از دستورات مشابه در همه نرمافزارهای حروفچینی وجود دارند )


کنترل نهایی: در هر صورت کنترل نهایی و تطبیق متن با اصل خبر برعهده شخص مصحح
است؛ کسی که میتواند معانی را درک کرده و اشتباهات ساختاری و دستوری جلمات را
تشخیص دهد. اینگونه ابزارهای رایانهای تنها کمکی خواهند بود که نمونه اول
حروفچینی دارای اشکاالت کمتری باشند و مرحله حروفچینی و تصحیح با سرعت بیشتری
انجام گیرد.
این نکته نیز باید مورد توجه قرار بگیرد که نحوه نشستن شخص اپراتور برای کار با رایانه در
آرامش، خستگی و نیز ارائه کار مطلوب، تأثیر مستقیم دارد.


با توضیحات مختصری که در ارتباط حروفچینی رایانهای داده شد، و از آنجا که امروزه این
شیوه بسیار متداول و مرسوم است، با تحقیق و تمرین میتوان به مهارت نسبی دست یافت.
طبیعی است زمانی که طرز کار یک نرمافزار آموخته شود، فراگیری نرمافزار دیگر، راحتتر و
سریعتر انجام میشود و علت آن شباهتهایی است که در برنامههای حروفچینی وجود دارد.
کار عملی 1
چند نرمافزار حروفچینی رایانهای را شناسایی کنید و قابلیتها و امکانات آنها را با یکدیگر
مقایسه نمایید. پس از آن برای تبادل اطالعاتی که به دست آوردهاید، در جلسهای با دیگر
هنرجویان و هنرآموز خود به معرفی آنها بپردازید. در این زمینه میتوانید از اطالعات و
تجربه هنرآموز خود نیز استفاده کنید.
از نرمافزارهای مرسوم در حروفچینی رایانهای، برای حروفچینی فارسی، میتوان به
نرمافزارهای زرنگار و Word اشاره کرد.
با کمک مربی خود متنی را که قبالً تهیه نمودهاید، از نرمافزارهای موجود تایپ نموده و با
قابلیتهای آن آشنا شوید. قسمتهای مختلف متن را با خطوط مختلف و در حالتها و
اندازههای متفاوت تایپ نموده، آنها را با هم مقایسه کنید.
1 -یک متن را انتخاب کنید و زیر نظر هنرآموز خود با برنامه word اقدام به حروفچینی کنید.
نخستین قدم در حروفچینی با برنامه Word ایجاد صفحه برای تایپ است.
با Setup Page File میتوان اندازه صفحه، متن و حاشیهها را تعیین نمود 

با paragraph میتوان فاصله بین سطرها و میزان تورفتگی اول پاراگراف را تعیین کرد.

با آیکونهای موجود میتوان فرم یا حالت حروف اعم از سیاه Bold ،ایرانیک/ ایتالیک،
راستچین، چپچین و... را مشخص کرد

برای تغییر نوع یا اندازه حروف و اصالح آن، متن مورد نظر باید بلوک یا انتخاب شود. انتخاب
کردن با دکمههای حرکت مکاننما و shift و یا استفاده از ماوس امکانپذیر است
هنگامی که متن مورد نظر انتخاب شد، تغییرات الزم را انجام میدهیم.
با این برنامه میتوان فرمها یا جلوههای ویژهای را در صفحه به وجود آورد.
پس از انتخاب فرم دلخواه ok کنید و سپس تیتر یا مطلب مورد نظر را در صفحهای که ظاهر
شده است تایپ کنید 

به نکات زیر توجه کنید و آنها را در تمرینها به کار ببرید تا با کاربرد و نحوه استفاده از آنها
آشنا شوید.
با انتخاب Numbering and Bullets Format ابتدای هر پاراگراف اعداد یا حروف، به ترتیب و به
شکل اتوماتیک تایپ میشود.

تایپ شماره صفحه به صورت اتوماتیک و پیوسته و جای آن در صفحه بدینشکل تعیین
میشود:
Insert Page Numbers
با Insert Table میتوان تعداد خانههای عمودی و افقی جدول را تعیین کرد. 
برای انتخاب حروف فارسی یا التین میتوانید از دکمههای Shift+Alt به صورت همزمان، سمت
راست برای تایپ فارسی و سمت چپ برای تایپ التین، استفاده کنید.
برنامه Replace and Find Edit برای اصالح، تغییر و جایگزینی میباشد. کلمه تایپ شده را در
باال و واژه جدید را در پایین تایپ کنید و All Replace را کلیک کنید
2 -این تمرین به حروفچینی با برنامه زرنگار اختصاص دارد و در صورت وجود این برنامه در
رایانه، این تمرین را نیز انجام دهید.
برای شروع کار با برنامه زرنگار نیز ابتدا باید مشخصات کلی و تنظیمهای اولیه انتخاب شود.
اندازه صفحه، طول سطر، فاصله بین سطرها، حاشیهها و... انتخاب میگردد. برای مثال در
منوی صفحهآرایی، حاشیهها و در منوی قلم، نوع حروف انتخاب میشود. سطربندی در این
برنامه نیز به شکل اتوماتیک انجام میشود و در صورت پر شدن یک سطر، بقیه مطالب به سطر
بعد منتقل میگردد.
چنانچه بخواهیم دو یا چند کلمه به شکل پیوسته در یک سطر بماند و در دو سطر پخش
نشوند، به جای فاصله از کاراکتر » « استفاده میکنیم. به عنوان مثال، میخواهیم عبارت
»هنرجوی رشته چاپ« به طور کامل در یک سطر بماند. با استفاده از ، در صفحه کلید
استاندارد، روی کلید تایپ میکنیم. برای مرور متن یا غلطگیری الزم است که
مکاننما بر روی قسمتهای مختلف متن برده شود. برای حرکت میتوان از کلیدهای حرکتی نیز
استفاده نمود.

کلیدهای مکاننما را به سطر باال و پایین میبرد و کلیدهای باعث میشود که مکاننما یک
حرف به راست و یا چپ حرکت کند. البته برای سرعت بخشیدن به عمل فوق میتوان از
دکمههای دیگر نیز بهره برد. Ctrl و Ctrl باعث میشود که مکاننما یک کلمه به راست یا
چپ حرکت کند.

Home :با فشار دادن این کلید، مکاننما به ابتدای سطر منتقل میشود.
End:مکاننما به انتهای سطر منتقل میشود.
Up Page :صفحه تایپشده قبلی بر روی صفحه نمایش ظاهر میشود.
Down Page :صفحه تایپشده بعدی بر روی صفحه نمایش ظاهر میشود.
Home-Ctrl :مکاننما به ابتدای پرونده منتقل میگردد.
End-Ctrl :مکاننما به انتهای پرونده منتقل میگردد.
عالمتهایی که به آنها اشاره شد، در اغلب برنامهها، عملکرد مشترکی دارند. در برنامه
زرنگار نیز انتخاب و بلوک کردن، همانند برنامه Word انجام میشود و میتوان تغییراتی را به
شرح زیر اعمال نمود.
- تغییر قلم حروف
- تغییر نوع ستونبندی و سطربندی
- تغییر فاصله سطرها
- انتقال، حذف یا تکرار قسمتی از متن
در برنامه زرنگار، ستونبندی برای شعر به راحتی صورت میگیرد. ستونبندی با فرمهای
مختلف امکانپذیر است.


یادتان باشدکه همواره پس از تایپ چند سطر یا یک پاراگراف، کار را به حافظه بسپارید؛ به
عبارت دیگر کار انجام شده را Save کنید.
اگر حین کار، اشتباهی رخ داد، میتوان با دستور برگردان Space Back+Alt به حالت اولیه
بازگشت
اگر درصدد باشید که قسمتی از متن تایپ شده را به جای دیگر منتقل کنید، ابتدا متن مورد
نظر را به حافظه بسپارید و سپس مکاننما را به محل مورد نظر ببرید و دستور »فراخوانی« را
اجرا کنید.
همانگونه که در ابتدای این مطلب ذکر شد، موارد کلی برای حروفچینی انتخاب شود که این
عمل در منوی صفحهآرایی انجام میشود.
با اجرای فرمان »جلوههای ویژه«پدیدار میشود. با استفاده از
پارامترهای موجود در جدول، میتوان فرمهای مختلفی را به وجود آورد. مانند حروف توخالی،
بازمینه و سایهدار.

با نکاتی که در این متن بدانها اشاره شد و نیز راهنماییهای هنرآموز محترم، به تایپ
متنهای مختلف بپردازید تا ضمن آموزش حروفچینی رایانهای، مهارت و تجربه نیز در این
زمینه به دست آید. پس از تایپ هر متن، غلطگیری و مرور آن را به دوست خود بسپارید تا
هرکس متن تایپ شده دیگری را مورد ارزیابی قرار دهد و در نهایت، مربی و هنرآموز بخش،
کنترل نهایی را انجام دهد.

-نمونهگیری: در هریک از روشهای حروفچینی، پس از پایان عمل یک نسخه از متن
بر روی کاغذ چاپ شده و به اصطالح نمونهگیری میشود. در روش حروفچینی سربی با استفاده
از دستگاه نمونهگیر کار تهیه یک نسخه از متن حروفچینی شده انجام میشد
- نمونهگیری رایانهای: در روش حروفچینی رایانهای ابزار نمونهگیری در واقع یک دستگاه
چاپگر رایانهای است که صفحات متن حروفچینی شده در نرمافزارهای حروفچینی را بر
روی کاغذ چاپ میکند.
همانگونه که ذکر شد، برای به دست آوردن متن حروفچینی شده بر روی کاغذ، در مرحله
نمونهخوانی و تصحیح، از چاپگرها استفاده میشود. چاپگرهای رایانهای دارای امکانات متفاوتی
هستند که هر کدام مورداستفاده خاص خود را دارد. امروزه برای تهیه نمونه حروفچینی از
چاپگرهای لیزری تکرنگ استفاده میشود.
- چاپگرهای لیزری: چاپگرهای لیزری نمونهای از متن حروفچینی شده را به رنگ مشکی روی
کاغذ سفید چاپ میکند. در این نوع چاپگرها از تکنیک زیروگرافی، که در ماشینهای
فتوکپی نیز وجود دارد، استفاده شده است. دراثر تابش اشعه لیزر، نقاطی از سیلندر چاپ
حساس به نور یا درام، در این چاپگر که همان نقاط چاپشونده هستند، حساس شده و
دارای بار الکتریکی میشوند. پودر مشکی مورد استفاده در چاپگر به نام تونر که دارای بار
الکتریکی مخالف است، در نقاط حساس شده به درام در حال چرخش میچسبد. سپس
کاغذ، با عبور از داخل چاپگر و تماس با درام، تونرهای چسبیده به درام را به خود میگیرد.
در مرحله آخر این تونرها توسط گرمکن دستگاه پخته شده و به اصطالح فیوز میشوند، بر
روی کاغذ ثابت میگردند. در این لحظه متن چاپ شده از چاپگر خارج میشود.
چاپگر لیزری، به دلیل کیفیت مناسب در چاپ حروف و ترسیمات رایانهای، سرعت چاپ و
هزینه پایین، بهترین انتخاب برای نمونهگیری از فایلهای حروفچینی است. در تهیه فیلم
لیتوگرافی به روش عکاسی از کارهای چاپی خطی نیز میتوان از چاپهای چاپگر لیزری استفاده
نمود. این خصوصیت در نمونههای چاپی چاپگرهای غیر لیزری وجود ندارد و معموالً وضوح الزم
برای عکاسی در آنها موجود نیست. به همین دلیل نمونه نهایی حروفچینی، یا صفحهآرایی،
برای کار چاپی خطی نمونه چاپ لیزری است.
شکل 52-2 -دو نمونه چاپگر لیزری
- چاپگر ماتریس نقطهای یا سوزنی: در این چاپگر که دارای انواع 9 سوزنی، 18سوزنی و 24
سوزنی است، از یک نوار یا ریبون )رُبان( آغشته به جوهر برای اثرگذاری روی کاغذ
استفاده میشود. ماتریسی از سوزنها بر روی هد این چاپگر قرار دارد و هر سوزن
میتواند با زدن ضربه از پشت ریبون بر روی کاغذ که در طرف دیگر ریبون و مماس با آن
قرار دارد، اثری از رنگ ریبون را به کاغذ منتقل کند. این اثر به صورت یک نقطه است و
از کنار هم قرار گرفتن این نقاط میتوان حروف مختلف را به دست آورد. در واقع هر حرف
توسط تعدادی از سوزنهای یک ماتریس مشخص میشود. از آنجا که چاپ حروف و
ترسیمات با رنگ کامالً پر در این چاپگر به طور کامل انجامپذیر نیست، نمونه به دست آمده
دارای کیفیت مناسب برای عکاسی و تهیه فیلم نمیباشد. همچنین به دلیل زیاد نبودن
تعداد سوزنها در ماتریس این چاپگرها، حروف و ترسیمات چاپ شده دارای کیفیت
مناسبی در قسمت لبهها نبوده و انحنای حروف و خطوط به صورت شکسته چاپ میشوند و
به اصطالح رنجه هستند.
مصرف این نوع چاپگرها بیشتر در محیطهای اداری و برای چاپ اوراق و لیستهای اداری است
و در حال حاضر نیز به سرعت در حال جایگزینی با چاپگرهای مدرن لیزری میباشند.

- چاپگر جوهرافشان: در این نوع چاپگر نیز بر روی هد دستگاه ماتریسی از سوزنها قرار
دارد؛ با این تفاوت که هر سوزن میتواند بر روی کاغذ جوهر بپاشد و نقاطی از کاغذ را که
رایانه مشخص میکند رنگی نماید. به همین دلیل استفاده از تعداد زیادی از روزنههای
جوهرپاش در کنار هم، تعداد نقاطی که میتوان در واحد طول )اینچ یا سانتیمتر( بر روی
کاغذ ایجاد نمود زیاد بوده و کیفیت چاپ حروف و ترسیمات میتواند مناسب باشد. سرعت
چاپ در این نوع چاپگرها در مقایسه با چاپگرهای لیزری پایین و هزینه تمام شده آنها نیز
برای نمونهگیری از فایلهای حروفچینی زیاد است. همچنین این چاپگرها برای چاپ با
کیفیت مناسب نیاز به کاغذهایی با پوشش خاصی دارند. از طرفی چاپ نمونههای رنگی از
فایلهای گرافیکی شامل تصویر و عکس با مدلهای پیشرفته چاپگرهای جوهرافشان با
کیفیت بسیار زیادی انجام میشود و برای این نوع نمونهها نیز هزینه تمام شده آن مناسب
است. به همین دلیل در حال حاضر مورد استفاده این نوع چاپگرها در نمونهگیری پیش از
چاپ از فایلهای گرافیکی رنگی است.

رزولوشن یا قدرت تفکیک: همانطور که در توضیح مربوط به چاپگرهای جوهرافشان بیان
گردید تعداد نقاطی که یک چاپگر میتواند در واحد طول بر روی کاغذ چاپ کند در کیفیت چاپ
مؤثر میباشد. تعداد این نقاط در واحد طول، قدرت تفکیک چاپگر را مشخص میکند و با نام
رزولوشن نیز شناخته میشود. واحد رزولوشن یا قدرت تفکیک نقطه در اینچ DPI یا نقطه در
سانتیمتر DPC است. چاپگرهای لیزری قدیمی دارای رزولوشن 300DPI بودند ولی امروزه
همه آنها دارای رزولوشن 600DPI و حتی بیشتر هستند. چاپگرهای جوهرافشان نیز دارای
رزولوشن 300DPI در مدلهای قدیمی تا رزولوشن 600DPI ،1200DPI و 2400DPI در
مدلهای جدیدتر میباشند.
رزولوشن 600DPI برای یک چاپگر حداقل قدرت تفکیکی است که میتوان با آن حروف و
ترسیمات را با کیفیتی مناسب چاپ نمود. در این رزولوشن لبههای حروف دارای انحنایی نرم
بوده و رنجه ایجاد نمیشود. رزولوشنهای باالتر از 600DPI با هدف به دست آوردن
کیفیتهای باالتر از تصاویر و عکسهای رنگی مورد استفاده قرار گرفتهاند. الزم به ذکر است
که رزولوشن یکی از مشخصههای چاپگر و تجهیزات خروجی از رایانه است که بر کیفیت نهایی
مؤثر است. ویژگیهای دیگری نیز برای به دست آمدن کیفیتهای باالی عکس و تصویر دخالت
دارند.
 -نمونهخوانی و غلطگیری: پس از تهیه یک نسخه از متن حروفچینی شده الزم است
تا درستی آن بررسی شود. برای این کار نمونه حروفچینی شده با اصل خبر تطبیق داده شده
و به اصطالح نمونهخوانی میشود.
از این طریق غلطهای امالیی و جاافتادگیهای کلمات و سطرها و دیگر اشکاالت توسط
نمونهخوان مشخص شده و در حاشیه سفید صفحه کاغذ با عالئمی مشخص میشوند تا در
مرحله بعدی توسط حروفچین اصالح شوند. به هر میزان که فرد حروفچین یا تایپیست در کار
حروفچینی ماهرتر باشد، میزان اشکاالت موجود در نمونه اول نیز کمتر بود و کار مصحح یا
نمونهخوان آسانتر خواهد بود. پس از رفع اشکاالت مشخص شده، یک بار دیگر عمل
نمونهگیری انجام شده و اینبار نمونه دوم حروفچینی مورد بازبینی و تصحیح قرار میگیرد.
واضح است که مقدار اشکاالت حروفچینی در نمونه دوم به مراتب کمتر از نمونه اول خواهد
بود و معموالً در نمونه سوم حروفچینی دیگر اشکالی به چشم نمیخورد.
- عالئم تصحیح: در نمونهخوانی از عالئمی جهت مشخص کردن اشکاالت حروفچینی استفاده
میشود که به آنها عالئم تصحیح میگوییم. این عالئم به همراه صورت درست غلطها به
صورت خوانا و دقیق در متن و حاشیه نمونه حروفچینی درج میشوند تا حروفچین نظر
مصحح را از روی آنها به خوبی دریافت کند و نسبت به تصحیح موارد نادرست اقدام
نماید. با توجه به اهمیت تصحیح و چگونگی کاربرد نشانههای غلطگیری ابتدا مقدماتی را در
ارتباط با قوانین غلطگیری عنوان میکنیم. سپس یک نمونه غلطگیری شده متن فارسی با
نشانههای استاندارد و روش سنتی، یک نمونه غلطگیری شده با متن انگلیسی و یک نمونه
با متن آلمانی را به عنوان روش اجرایی غلطگیری ارائه میدهیم.
نشانههای استاندارد نمونهخوانی باید برای هر کسی که با حروف چاپی سر و کار دارد آشنا
باشد. استفاده از نشانهای تأیید شده به جای سایر نشانهایی که حروفچین از آنها چیزی
نمیفهمد، اهمیت دارد. نشانهگذاری تغییرات با خودکار یا قلم رنگی، سبب میگردد که
حروفچین غلطها را راحتتر ببیند. چگونگی استفاده از این نشانهها را به طور عملی نشان
میدهد.
-تهیه تصاویر و ترسیمات: دو بخش مهم در نمودار فرایند نشر برای تصاویر و

ترسیمات در نظر گرفته شده است. تهیه و آمادهسازی تصاویر و ترسیمات به موازات

حروفچینی متن کار چاپی انجام میشود و عمل تصحیح و اصالح نیز بر روی آنها اجرا میگردد.
با اتمام کار حروفچینی متن و کار تهیه تصاویر و ترسیمات، ورودیهای الزم برای بخش
صفحهآرایی آماده هستند.
-تصاویر: تصاویر و یا عکسهای یک کار چاپی که توسط مؤلف و یا با نظر وی تهیه میشوند
دارای حالتهای مختلفی هستند. این تصاویر میتوانند به روش عکاسی تهیه شوند و یا از
تصاویر چاپ شده دیگر استفاده گردد. تصویرسازی و یا نقاشی نیز نوع دیگری از تهیه و
آمادهسازی تصویر است. در روش صفحهآرایی دستی، اصل یا اورژینال تصاویر تهیه شده
در بخش لیتوگرافی مورد استفاده قرار گرفته و به فیلم تبدیل میشوند. اما در روش
صفحهآرایی رایانهای این تصاویر ابتدا به رایانه انتقال یافته و به صورت فایل رایانهای
ذخیره میگردد. سپس در مرحله صفحهآرایی، تصاویر رایانهای به نرمافزار صفحهآرایی
منتقل شده، مورد استفاده قرار میگیرد.
-اسکنر: برای انتقال تصویر به رایانه، از اسکنر استفاده میشود. به عبارت دیگر اسکنرها
دستگاههای جانبی رایانه برای انتقال تصاویر به رایانه هستند 

اساس کار اسکنرها تبدیل نمودن نور بازتابیده از اصل تصویر به سیگنالهای الکترونیکی
است. این تبدیل توسط ابزار خاصی با عنوان CCD انجام میشود. CCDها در دوربینهای
عکاسی و فیلمبرداری دیجیتال نیز استفاده میشوند. سیگنالهای الکترونیکی تولید شده،
پس از عبور از مدارهای الکترونیکی و پردازشهای رایانهای، به صورت فایل رایانهای
استاندارد درآمده و قابل ذخیرهسازی با یکی از فرمتهای رایج تصویری در رایانه خواهند
بود. از فرمتهای تصویری مرسوم در رایانهها میتوان از فایلهای TIFF, JPEG, EPS نام برد.
برخی از فرمتهای تصویری در رایانهها مانند GIF تنها برای منظورهای دیگر، از جمله نمایش
روی صفحه مانیتور و یا اینترنت به وجود آمدهاند و مناسب برای پیش از چاپ نیستند.
فایلهای تصویری که به روش اسکن به رایانه انتقال مییابند از نوع فایلهای Bitmap هستند.
در این نوع فایلها، تصویر از تعداد زیادی مربعهای کوچک تشکیل شده است که پیکسل
نامیده میشوند. پیکسلها کوچکترین واحد تشکیلدهنده تصویر بوده و هریک دارای یک
رنگ ثابت میباشند. عالوه بر فرمت فایل تصویری، دو خاصیت دیگر در مورد فایلهای Bitmap
وجود دارد که از جنبه عملیات پیش از چاپ بسیار مهم هستند:
- رزولوشن Resolution
- حالت رنگ Mode Color
رزولوشن در فایل Bitmap بیانکننده تعداد پیکسلهای موجود در واحد طول است. واحد
(Pixels Per Centimeter) PPC یا) Pixels Per Inch) PPI تصویری فایلهای رزولوشن صحیح
میباشد. ولی در برخی از نرمافزارهای پردازش تصاویر رایانهای، از واحد مرسوم DPI یا DPC
استفاده میشود. برای عملیات لیتوگرافی و تهیه فیلم از فایلهای تصویری، حداقلی از DPI
الزم است. این مقدار برای فایلهای تصویری خطی 600DPI میباشد.
حالت رنگ یا Mode Color نیز تعیینکننده وضعیتهای خطی (Art Line ،(خاکستری (Scale Gray(
و رنگی برای فایل تصویری است.
در یک فایل تصویری خطی که دارای حالت رنگ Art Line میباشد تمامی پیکسلهای موجود تنها
دارای دو وضعیت هستند. به عبارت دیگر هر پیکسل یا کامالً سفید و یا کامالً سیاه است. به
وضعیتهای دیگر حالت رنگ در درس تکنولوژی و کارگاه پیش از چاپ پرداخته خواهدشد.
لالزم به ذکر است که با افزایش رزولوشن فایل تصویری، حجم یا اندازه فایل رایانهای
افزایش مییابد و موجب کند شدن عملیات رایانهای میشود. در حالی که افزایش رزولوشن
بیش از مقدار مناسب، تأثیری بر کیفیت تصویر در عملیات پیش از چاپ نخواهد داشت، پایین
بودن بیش از اندازه رزولوشن نیز از کیفیت تصویر و کیفیت چاپ آن خواهد کاست.
البته باید در نظر داشت که رزولوشن یکی از پارامترهای کیفیت تصویر رایانهای است.
همچنین نباید ارتباط یک به یک و مستقیمی بین رزولوشن فایلهای تصویری با رزولوشن
دستگاههای خروجی، مانند چاپگرها و ایمیجسترها برقرار کرد. برای یک چاپگر جوهرافشان
رنگی حرفهای با رزولوشن 1200DPI رزولوشن در حدود 300DPI برای فایل تصویری Bitmap
برای تهیه یک چاپ با کیفیت کافی است.
پس از انتقال تصویر به رایانه این امکان وجود دارد تا انواع عملیات پردازش تصویر و ایجاد
تغییر و اصالح بر روی آن انجام شود. این عملیات توسط نرمافزارهای پردازش تصویر انجام
میشود. از نرمافزارهای رایج پردازش تصویر، میتوان به Photoshop و PhotoPaint اشاره کرد.
با استفاده از این نرمافزارها عالوه بر پردازش تصاویر اسکن شده میتوان تصویرسازی نیز
نمود. به عبارت دیگر یکی دیگر از روشهای تهیه و آمادهسازی تصاویر کار چاپی، تصویرسازی
رایانهای است. برای این کار از ابزار ویژهای به نام قلم نقاشی رایانهای که مانند ماوس به
رایانه متصل میشود، استفاده میشود.
امروزه با بهرهگیری از دوربینهای دیجیتال مسیر انتقال تصویر به رایانه کوتاهتر شده است.
یعنی تصویربرداری دیجیتال نیز یکی دیگر از روشهای تهیه تصویر است که عمل تبدیل و
ورود تصویر به رایانه را نیز انجام میدهد.
-ترسیمات: شکلهای هندسی و نقشههای فنی و از قبیل آنها، توسط نرمافزارهای ترسیم،
رسم میشوند. از نرمافزارهای Hand Free, Illustrator , Drow Corel برای انجام ترسیمات
رایانهای که قابل استفاده در نرمافزارهای صفحهآرایی باشند، استفاده میشود.
نرمافزارهای طراحی و ترسیم مهندسی مانند CAD Auto نیز برای این منظور مناسب است
ولی قبل از انتقال نتیجه آنها به نرمافزارهای صفحهآرایی، فایل ترسیم باید به فرمت
مناسب تبدیل شود. مناسبترین فرمت برای فایلهای ترسیم AI و EPS برداری Vector(
(EPS میباشند. ماهیت فایلهای ترسیم با ماهیت فایلهای Bitmap تفاوت اساسی دارد.
برخالف فایلهای Bitmap که از تعداد زیادی نقاط یا پیکسل تشکیل شدهاند، اجزای
هندسی در فایلهای ترسیم )مانند خط، دایره، مربع، منحنی و...( به صورت تعاریف ریاضی
ذخیره میشوند و از روی این تعاریف ریاضی است که اشکال هندسی بر روی صفحه
مانیتور نمایش داده میشوند. در حقیقت فرد رسّام با تغییر پارامترهای ریاضی ترسیمات،
مانند مختصات و ابعاد، میتواند ترسیمات دقیقی را تهیه نماید. هر جزء هندسی میتواند
دارای تعریف رنگ نیز باشد و بدینترتیب ترسیمات رنگی تهیه میشود.
با توجه به توضیحات فوق میتوان دریافت که عامل رزولوشن در فایلهای ترسیم نقشی
نداشته و معنایی ندارد. در واقع در هنگام چاپ و گرفتن خروجی از رایانه، کیفیت ترسیمات با
توجه به رزولوشن دستگاه خروجی مثل چاپگر و ایمیجستر تنظیم شده و چاپ میشود. حداقل
رزولوشن مناسب برای چاپ ترسیمات با کیفیت خوب 600DPI میباشد. الزم به ذکر است که
فونتها نیز به نوعی در زمره ترسیمات به حساب میآیند، زیرا در بطن خود دارای تعاریف
ریاضی هستند.
در تمرینهای قبلی، کارهایی را برای حروفچینی متن با دو نرمافزار انجام دادیم. اکنون در
این بخش با استفاده از رایانه و نرمافزار »فریهند« چند طرح ساده را ترسیم میکنیم.
طبیعی است که هر قدر اینگونه تمرینها بیشتر انجام شود، به همان نسبت توانایی و مهارت
برای اجرای کارهای گرافیکی افزایش مییابد. کار عملی در این زمینه را با چند تمرین ساده پی
میگیریم.

-صفحهآرایی: صفحهآرایی یا لیآوت به عمل در کنار هم قرار دادن متن، ترسیمات و
تصاویر و آرایش هنری آنها در کنار هم برای ایجاد صفحات چاپی گفته میشود.
یک صفحه چاپی میتواند یک اعالمیه ساده شامل تنها حروف تکرنگ بوده و یا یک صفحه
روزنامه شامل ستونهایی از متن و تصاویر و عکسهای مختلف باشد. میتواند یک کتاب ساده
شامل صفحات زیادی از متن بوده و یا یک پوستر تبلیغاتی تمامرنگی شامل متن و تصاویر و
اجزای گرافیکی باشد.
صفحهآرایی در واقع هنری است که در آن با استفاده از تصویرسازی هنری و گرافیک، اقدام
به آرایش صفحات چاپی میشود. این آرایش نهایی باید تأثیر مثبت در بیننده و خواننده
داشته باشد. خواننده یک کتاب باید بتواند به راحتی سیر مطالب را دنبال نماید و از خواندن
کتاب خسته نشود. به عبارت دیگر باید خواندن سطرهای کتاب برای وی دارای جذابیت باشد.
رعایت نکاتی در آرایش متن کتاب از قبیل فاصله دو طرف پاراگرافها از لبه کاغذ، طول
سطرها، تورفتگیها، راستچینیها، چپچینیها، وسطچینیها، اندازه و شکل حروف متن اصلی
و تیترها، ... همه و همه از پارامترهای ایجاد این جذابیت هستند.
-صفحهآرایی دستی: در گذشتهای نهچندان دور عمل صفحهآرایی به روش دستی انجام
میگرفت. رد صفحهآرایی دستی، متن حروفچینی شده به صورت چاپ شده بر روی کاغذ
مخصوص )حروفچینی الینوترون( و یا کاغذ معمولی )حروفچینی رایانهای( در اختیار
صفحهآرا قرار میگرفت. همچنین اصل تصاویر و عکسها به همراه ترسیمات انجام شده
بر روی کاغذ برای اجرای صفحهآرایی دستی آماده و تحویل میگردید. صفحهآرا با استفاده
از ابزارهای صفحهآرایی از جمله قیچی، چسب نواری و مایع، پنس و تیغ بر روی میز مونتاژ
عمل صفحهآرایی را انجام میداد.
قبل از شروع کار صفحهآرایی الزم است ابعاد کار چاپی مورد نظر مشخص شده باشد. برای
مثال یک کتاب وزیری دارای صفحاتی به ابعاد 24×17 سانتیمتر است. حاشیه سفیدی هم از
لبه هر صفحه به اندازه 5/1 سانتیمتر در نظر گرفته شده است. بنابراین طول هر سطر 14
سانتیمتر و ارتفاع محدوده متن 21 سانتیمتر خواهد بود. فاصله بین سطرها نیز متناسب با
اندازه فونت متن تعیین میگردد. بر این اساس صفحه مرجعی به نام صفحه ماکت آماده شده و
اجزای تشکیلدهنده صفحه بر روی آن چسبانده میشوند. جنس ماکت از کاغذ ضخیم با مقوا
میباشد.
تصاویر و ترسیمات نیز در محل مورد نظر صفحهآرا و در کنار متن، با ابعادی که مناسب است،
قرار داده میشوند. برای این کار از اصل تصاویر استفاده نمیشود، بلکه یک کپی از آنها در
ابعاد کوچکتر یا بزرگتر تهیه شده و در جای مورد نظر چسبانده میشود. اصل تصویر نیز به
عنوان ضمیمه همراه ماکت صفحهآرایی شده برای لیتوگرافی ارسال خواهد شد. در بخش
لیتوگرافی خواهیم دید که از تصویر به صورت جداگانه و به اندازه مشخص شده در ماکت،
فیلم لیتوگرافی تهیه خواهد شد. از ماکت صفحهآرایی شده نیز با حذف تصاویر، فیلم جداگانه
تهیه شده و فیلم تصویر در داخل فیلم ماکت چسبانده شده و به اصطالح مونتاژ میگردد.
در یک کار چاپی خطی، تصاویر و ترسیمات نیز همچون متن خطی بوده و میتوان اصل یا کپی
آنها را در ماکت قرار داد. به هنگام لیتوگرافی، تهیه یک فیلم از ماکت خطی کافی خواهد بود
و نیازی به عمل مونتاژ نیست.
پس از پایان عمل صفحهآرایی و آماده شدن ماکت، معموالً یک کاغذ پوستی بر روی ماکت
کشیده میشود تا از آن محافظت نماید. بدیهی است به هنگام عکاسی در لیتوگرافی کاغذ
محافظ برداشته خواهد شد.
-صفحهآرایی رایانهای: امروزه صفحهآرایی با استفاده از نرمافزارهای رایانهای خاصی که به
همین منظور تهیه شدهاند انجام میگیرد. صفحهآرا با در اختیار داشتن نتایج مراحل قبلی
فرآیند نشر، یعنی فایل حروفچینی تصحیح شده و فایلهای آماده شده تصاویر و
ترسیمات، کار صفحهآرایی را با استفاده از یک نرمافزار صفحهآرایی در رایانه انجام
میدهد. محصول نهایی یک فایل صفحهآرایی است. این فایل پس از اجرای مرحله تصحیح
صفحهآرایی آماده استفاده در لیتوگرافی خواهد بود. از نرمافزارهای قدرتمند و مرسوم
در کار صفحهآرایی میتوان Maker Page, Xpress Quark, Design In را نام برد. این
نرمافزارهای به خصوص وقتی متن زیاد و پیوستهای برای صفحهآرایی موجود باشد،
انتخاب مناسبتری در مقایسه با نرمافزارهای گرافیکی مانند ,Draw Corel, Illustrrator
Hand Free خواهند بود. در نرمافزارهای صفحهآرایی، ابتدا صفحه ماکت شبیه به آنچه در
صفحهآرایی دستی وجود دارد تعریف میشود. امکان تغییر اندازه تصاویر و متن به راحتی
وجود داشته و در صورت نیاز میتوان از نرمافزارهای اصالح تصویر به طور همزمان
استفاده نمود. تصویر پس از اصالح به نرمافزار صفحهآرایی بازگردانده میشود.
فایل صفحهآرایی مورد نظر در این فصل یک فایل تکصفحهای خطی تکرنگ شامل حروف،
تصاویر و ترسیمات خطی خواهد بود.
به همین دلیل این امکان وجود دارد تا از صفحه آماده شده یک چاپ لیزری مشکی تهیه شود.
این صفحه چاپ شده را میتوان در لیتوگرافی مورد استفاده قرار داد و با عکاسی از آن فیلم
لیتوگرافی خطی تهیه نمود. واضح است که در این حالت نیازی به تهیه فیلم جداگانه برای
تصاویر و ترسیمات نیست و عمل مونتاژ نیز حذف میشود.

-شماره صفحه را میتوان در یکی از محلهای مشخص شده قرار داد.
6-2-2 -تهیه فیلم خطی: پس از پایان مرحله صفحهآرایی و آمادهسازی، صفحه یا صفحات
آماده شده برای انجام عملیات لیتوگرافی و تهیه لوح چاپی )پلیت( به بخش لیتوگرافی ارسال
میشوند. کار چاپی خطی آماده شده که یا به صورت نمونه چاپ شده یا چاپگر است و یا به
صورت یک فایل رایانهای بر روی دیسکت یا سیدی است به بخش لیتوگرافی تحویل داده
میشود. اولین مرحله در بخش لیتوگرافی تهیه فیلم از صفحه آماده شده است. این کار به دو
روش قابل انجام است. در صورتی که صفحه آماده شده به صورت چاپ شده با چاپگر لیزری
باشد، از روش عکاسی برای تهیه فیلم استفاده میشود. اگر صفحه مورد نظر به صورت فایل
رایانهای باشد میتوان از روش رایانهای برای تهیه فیلم استفاده کرد. باید توجه داشت که به
دلیل تفاوت هزینهها در هریک از روشهای فوق، برای تهیه فیلم از کار چاپی خطی، بیشتر از
روش عکاسی استفاده میشود.

در روش عکاسی از دوربینهای مخصوص برای تهیه فیلم لیتوگرافی استفاده میشود. در
شکل 78-2 یک نمونه از دوربینهای رایج در لیتوگرافی را مشاهده میکنید. این دوربینها
قادرند با تنظیم فاصله از اورژینال مورد نظر از سوژههایی با ابعاد مختلف عکسبرداری نمایند.
فیلم تهیه شده با دوربینهای لیتوگرافی معموالً به صورت نگاتیو میباشد
فیلمهای مورد استفاده در عکاسی دارای انواع مختلف میباشند. برای عکاسی از کار چاپی
خطی، از فیلم به اصطالح خطی استفاده میشود. این نوع فیلم که دارای هزینه کمتری است
توانایی ثبت سایههای از صفر تا صد در صد را ندارد و تنها برای ثبت تنپالت مناسب است،
بنابراین برای عکاسی از کارهای چاپی خطی مورد استفاده قرار میگیرد.
همچنین با استفاده از دوربین میتوان تصاویری روی فیلم ثبت نمود که هماندازه، بزرگتر یا
کوچکتر از اورژینال یا اصل کار باشد.

-ساختمان فیلمهای حساس: قشر حساس فیلم از الیههای مختلف تشکیل میشود و هر کدام
برای منظور خاصی در نظر گرفته شده است. مهمترین الیه، امولسیون است که به نور
حساس میباشد و فعل و انفعاالت شیمیایی و فیزیکی در این قشر صورت میگیرد.
الیههای مختلف فیلم عبارتاند از:
-قشر محافظ: این قشر الیه نازکی است که به منظور حفاظت از سایر قسمتها بر روی سطح
فوقانی فیلم وجود دارد.
-قشر امولسیون: این قسمت متشکل از مواد حساس به نور است و از ترکیب نیترات نقره،
هالوژنها، ژالتین و آب تهیه میشود. کلر، برم و ید از هالوژنها هستند که برای ترکیب
مورد استفاده قرار میگیرند. در این میان، یدید نقره کمترین حساسیت را داراست.
معموالً ترکیب هالوژنها بهترین نتیجه را به دست میدهد. برای مثال، ترکیب برمید نقره
با کلرید نقره، نتیجه بسیار مناسبی را در پی دارد.
-پایه فیلم: جنس این الیه همواره تغییر کرده است تا به شکل امروزی رسیده است. امروزه
از تریاستات و پلیاستر به عنوان پایه یا حامل استفاده میشود. در هر صورت، مواد
حساس بر روی این الیه ریخته میشود.
-قشر زیرین: این الیه خاصیت ضد نور دارد و باعث میشود که نور به الیههای دیگر نفوذ
نکند و به کیفیت کار آسیب نرساند.
قابل ذکر است که مابین قشرهای مذکور الیههای ارتباطی وجود دارد.
2-80 شکل
-ساختمان دوربین: همانطور که اشاره شد، برای تهیه فیلم از روی اورژینال از دوربین
لیتوگرافی یا رپروداکشن )رپرودوکسیون( استفاده میشود.
شکل 81-2 -دو نوع دوربین لیتوگرافی
این دستگاهها از نظر ساختار به دو نوع عمودی و افقی تقسیم میشوند. مسیر تابش و
بازتابش نور، تعیینکننده نوع دوربین است.



اجزای تشکیل دهنده دوربینها بدین صورت است:

-صفحه حامل اورژینال: یا تابلو که اورژینال برای عکاسی درون آن )وسط صفحه( قرار داده
میشود
-منابع نور: از قسمتهای اصلی دستگاه محسوب میگردد. منابع نور، طوری تنظیم میشوند که
نور به شکل صحیح و مناسب بر صفحه حامل اورژینال بتابد

-سیستم ابژکتیو: این قسمت از چند عدسی تشکیل میشود و غیر از وضوح تصویر، در میزان
بزرگنمایی و کوچکنمایی نیز نقش دارد. لنز نیز از اجزای مهم دوربین به حساب میآید

-صفحه حامل فیلم خام: یا صفحه مکنده. این صفحه مشبک است و توسط پمپ مکنده یا
وکیوم، فیلم به سطح صفحه میچسبد. برای قرار دادن فیلم در جای مناسب و صحیح، خطها
و عالمتهایی روی سطح صفحه وجود دارد
غیر از قسمتهایی که عنوان گردید، وسایل دیگری نیز در دوربین تعبیه شده است.
-دیافراگم: دریچهای است که مقدار ورود نور را مشخص میکند. برای کارهای معمولی، اغلب
از دیافراگم 22 یا 32 استفاده میشود.
-فانوس: محفظهای آکاردئونی شکل است که از ورود و خروج نور جلوگیری میکند و باعث
میشود که نور مسیر مشخصی را طی کند.
-آینه: در بعضی از دوربینها به خاطر تغییر مسیر نور، آینه تعبیه شده است. سیستم یک و
دو آینهای باعث میشود که ژالتین فیلم، خوانا یا ناخوانا عکاسی شود.
-فیلترگردان: وسیلهای است که فیلترهای مختلف درون آن قرار گرفته و با چرخش صفحه،
یک فیلتر در مسیر نور قرار میگیرد.
-شیشه مات: در قسمتی که صفحه مکنده قرار دارد، شیشه مات نیز نصب است و در زمان
الزم، روبهروی لنز )جایی که تصویر ایجاد میشود( قرار میگیرد. بر روی شیشه مات
میتوان تصویر را کنترل نمود و اندازه آن را مشخص کرد.
-صفحه کنترل و تنظیم: بر روی این صفحه میتوان مدت نور، اندازه دیافراگم، فیلتر و سایر
موارد را تنظیم کرد.


-طرز کار: برای عکاسی و تهیه فیلم از روی اورژینال، مراحل مختلفی انجام میشود. ابتدا
اورژینال را درون محفظه یا صفحه حامل اورژینال )وسط در وسط( قرار میدهیم و پس از
تنظیم کردن مقیاس دوربین )بزرگنمایی یا کوچکنمایی( تصویر را بر روی شیشه مات،
کنترل و اندازه تصویر را مشخص میکنیم.
قابل ذکر است که مقیاس دوربین به فاصله اورژینال تا لنز، و لنز تا فیلم خام، بستگی دارد.
زمانی که فاصلههای مزبور برابر باشند، مقیاس دوربین 1/1 یا 100 ٪است، و به عبارتی
اندازه اورژینال و تصویر، مساوی خواهد بود. بدینترتیب مقیاس 200 ٪به معنای دو برابر
شدن تصویر و مقیاس 50 ٪به معنی نصف شدن تصویر نسبت به اورژینال میباشد
سپس مدت نور و دیافراگم را تنظیم میکنیم. اکنون باید چراغها را خاموش کردو فقط از نور
قرمز بهره برد. از داخل جعبه فیلم، یک قطعه فیلم به اندازه تصویر )از هر طرف 4 سانتیمتر
بزرگتر از تصویر( میبُریم و آن را بر روی صفحه مکنده قرار میدهیم و آنگاه وکیوم را
روشن میکنیم تا فیلم را به خود جذب کند. بعد از بستن صفحه مکنده، دکمه نوردهی را
فشار میدهیم تا تابش نور بر روی فیلم آغاز شود. پس از اتمام زمان نوردهی، فیلم را از
دوربین خارج کرده و در ظرف )تشتک( داروی ظهور یا پروسسور قرار میدهیم.
یک فیلم خوب باید دارای قسمتهای کامالً مشکی و فضاهای سفید و شفاف باشد.

پس از مراحل مذکور، با فشار دادن یک دکمه، نوردهی صورت میگیرد. با فرمان نوردهی،
دیافراگم باز و پروژکتورها روشن میشوند و پس از سپری شدن مدت مشخص شده، منابع
نور )پروژکتورها( خاموش میگردند.
7-2-2 -کنتاکت )تبدیل فیلم نگاتیو به فیلم پوزتیو(: در موارد بسیاری برای تهیه پلیت
چاپی نیاز به فیلم پوزتیو )فیلم مثبت( وجود دارد. برای تهیه فیلم پوزتیو از روی فیلم نگاتیو
از روش تماسی یا کنتاکت استفاده میشود. در این روش سطح فیلم نگاتیو تهیه شده در اتاق
تاریک بخش لیتوگرافی، با سطح فیلم خام نور ندیده، در تماس مستقیم قرار میگیرد. در
دستگاه کنتاکت این تماس با ایجاد فشار مناسب و توسط وکیوم به طور کامل برقرار شده و به
اندازه الزم به آنها نور تابانده میشود. بدینترتیب مناطق سیاه فیلم نگاتیو از رسیدن نور به
فیلم خام جلوگیری مینمایند. نور از مناطق روشن فیلم نگاتیو عبوور کرده و بر فیلم خام
تابیده میشود. بدینترتیب تصویری که از لحاظ سیاهی و سفیدی بر عکس تصویر فیلم نگاتیو
است، بر روی فیلم خام ایجاد میشود. بدینترتیب فیلم پوزتیو همانند اورژینال میباشد.
شکل 95-2 -چگونگی ایجاد تصویر در دستگاه کنتاکت
-دستگاه کنتاکت: این دستگاه دارای ساختمان نسبتاً سادهای است و برای تهیه فیلم پوزتیو
به کار میرود. البته با این دستگاه میتوان فیلمهای رنگی نیز تهیه نمود. ترام دادن به
فیلم، یکی از کارهای مهمی است که با این دستگاه انجام میشود.

برای کارهای معمولی، فیلم نگاتیو و خام در تماس مستقیم روی شیشه دستگاه قرار میگیرند.
در صورت استفاده از ترام و عکاسی فیلم ترامه، ترام طلقی مابین نگاتیو و فیلم خام قرار
داده میشود. ژالتین ترام باید به ژالتین فیلم خام بچسبد.
مدت و شدت نور در این دستگاه قابل تنظیم بوده و برای هر نوع کار تعیین میگردد. د
8-2-2 -آگراندیسور: دستگاههای خاصی برای بزرگ کردن تصویر و فیلم وجود دارد. در این
دستگاهها میزان بزرگنمایی در حد باالیی به انجام میرسد. طبیعی است هر قدر فاصله فیلم
تا سطح ایجاد تصویر بیشتر شود، تصویر در ابعاد بزرگتر به وجود میآید و البته نوع لنز نیز
در این امر دخالت دارد.

9-2-2 -ظهور و ثبوت فیلم: پس از تابانده شدن نور به فیلم حساس در دوربین یا دستگاه
کنتاکت، الزم است تا فیلم موردنظر مانند همه فیلمهای عکاسی دیگر ظاهر شود. روش ظهور
فیلم لیتوگرافی مشابه روش ظهور فیلم دوربینهای عکاسی معمولی است، یعنی از تشتهای
حاوی مواد شیمیایی یا داروهای ظهور و ثبوت استفاده میشود )شکل 101-2 )فیلم عکاسی
شده در اتاق تاریک، ابتدا به مدت زمان مشخصی در تشت حاوی داروی ظهور قرار داده
میشود. این زمان به نوع و جنس فیلم، غلظت داروی ظهور و شدت و زمان نور تابانده شده به
فیلم بستگی دارد و دارای استانداردهایی برای هریک از موارد است. پس از تکمیل
واکنشهای شیمیایی در مرحله ظهور تصویر تشکیل شده بر روی فیلم نمایان شده و به
اصطالح ظاهر میشود و قابل رؤیت خواهد بود.

در مرحله بعدی فیلم به مدت استاندارد در تشت ثبوت قرار داده میشود. در واکنش
شیمیایی با داروی ثبت )فیکسر(، تصویر بر روی فیلم تثبیت شده و پس از آن بر اثر تابش
نور در خارج از اتاق تاریک دچار تغییر نخواهد شد. در آخرین ظرف که محتوی آب میباشد
داروهای تشتهای قبلی از فیلم پاک شده و پس از آن با خشک شدن فیلم، مرحله ظهور فیلم
به پایان میرسد.
 -تجهیزات ظهور، ثبوت و شستوشوی فیلم )سینک ظهور(
روش دستی ظهور به مرور جای خود را به روش ماشینی داده است و در واقع دستگاه ظهور
اتوماتیک جایگزین روش دستی شده است.
-دستگاه ظهور اتوماتیک )پروسسور(: این دستگاه مراحل ظهور، ثبوت، شستوشو و خشک
کردن فیلم را به صورت اتوماتیک و پیوسته به انجام میرساند. پروسسور را میتوان به
شکل مجزا و یا متصل به دستگاههای لیتوگرافی به کار گرفت.
فیلم مسیر مشخصی را از ورودی آن طی میکند و به ترتیب از خانه )تانک(های آن میگذرد.
زمان عبور فیلم و یا درجه حرارت درون دستگاه و داروها قابل کنترل میباشد.

در انتهای دستگاه، بعد از شستوشوی فیلم، کانال خشککن قرار دارد که هوای گرم در آن
جریان دارد. در تمام مسیر، فیلم از میان قرقرههایی عبور میکند تا به انتهای دستگاه و
قسمت خروجی برسد.
همانطور که اشاره شد، دستگاه ظهور اتوماتیک را میتوان به صورت پیوسته و در انتهای
دستگاههای لیتوگرافی نصب کرد. در این صورت مابین تهیه فیلم و مراحل ظهور وقفهای به
وجود نمیآید. در شکل 104-2 موضوع فوق را به صورت شماتیک مالحظه میکنید.
در شکل 105-2 نیز دستگاه ظهور به دوربین افقی نصب شده است.
-میز مونتاژ: برای مونتاژ فیلمها از میز مونتاژ استفاده میشود. میز مونتاژ میز سادهای است
که از یک محفظه منبع نور و از چند المپ فلورسنت تشکیل میشود. در قسمت فوقانی
محفظه، صفحه شیشهای وجود دارد و به خاطر پخش شدن نور در تمام سطح آن و عدم
آسیبرسانی به چشم، سطح شیشه مات میباشد
به طور معمول ابعاد شیشه به گونهای است که مونتاژ کارهایی به اندازه 100×70 سانتیمتر
بر روی آن میسر باشد. البته برای کارهای خاص مانند مونتاژ و چاپ نقشه، میزهای بزرگتری
نیز ساخته میشود.
ارتفاع میز باید به اندازهای باشد که شخص مونتاژکار به راحتی کار کند و دچار خستگی
زودرس نشود.
بعضی از میزهای مونتاژ دارای تجهیزات خطکشی و گیرههای نگهدارنده صفحه میلیمتر و
آسترالون هستند.
غیر از میز مونتاژ، وسایلی مانند قیچی برای بریدن فیلمها، تیزبر یا کاتر، نوارچسب حلقهای و
چسب مایع مخصوص فیلم، چسب قرمز و خطکش فلزی کاربرد دارد.
شکل 112-2 -مونتاژ فیلمها بر روی میز مونتاژ
-فیلمنگار دیجیتالی: دستگاه فیلمنگار یا ایمیجستر دستگاهی است که میتواند با دریافت
اطالعات از رایانه و با استفاده از نور لیزر، تصویر فایل رایانهای را بر روی فیلم بنشاند. در
این عمل فیلمنگار به مانند یک چاپگر رایانهای عمل کرده و با تاباندن نور لیزر به سطح
حساس فیلم، تصویر درخواست شده توسط رایانه را بر روی فیلم تشکیل میدهد. واضح
است که فیلم پس از دریافت تصویر، نیاز به ظهور دارد. در این روش عمل ظهور به وسیله
ماشین ظهور انجام میشود که معموالً بالفاصله پس از دستگاه فیلمنگار و متصل به قسمت
خروجی آن قرار دارد. بدینترتیب فیلم بدون ورود به فضای باز و بدون دیدن نور،
مستقیماً توسط فیلمنگار به داخل ماشین ظهور هدایت شده و پس از ظهور کامل از ماشین
ظهور خارج میشود.
مزایای استفاده از دستگاههای فیلمنگار وجود دقت زیاد در تهیه فیلم، به خصوص برای
کارهای چاپی ترامدار و رنگی است. همچنین با توجه به هزینههای باالتر در این روش، تهیه
فیلمهای خطی با استفاده از فیلمنگار مرسوم نمیباشد.

 -تهیه پلیت:کپی: کلمه پلیت تداعیکننده یک ورق یا شیت فلزی است. در
گذشته از فلز روی برای تهیه پلیت استفاده میشد. به همین دلیل کلمه زینک به معنای روی
در مورد آن به کار رفته است. امروزه از فلز آلومینیوم برای ساخت ورقهای فلزی پلیت
استفاده میشود. پوشش شیمیایی که بر روی سطح آلومینیومی پلیت کشیده شده است،
حساس به نور است. اگرچه نور المپهای معمولی و نور عادی روز تأثیر زیادی بر روی پلیتهای
افست ندارد، اما بهتر است در بستهبندی و در مکانهای تاریک نگهداری گردد.
روش انتقال تصویر از فیلم به پلیت مشابه روش تهیه فیلم پوزتیو از فیلم نگاتیو به وسیله
کنتاکت است. فیلم مورد نظر از سمت ژله فیلم بر روی سطح پلیت قرار داده شده و با چسب
نواری که در حاشیه فیلم چسبانده میشود بر روی پلیت ثابت میشود. دستگاهی که برای
تاباندن نور به سطح پلیت مورد استفاده قرار میگیرد، دستگاه کپی پلیت یا قید کپی است.
-قید کپی: قید کپی دستگاهی شبیه به کنتاکت است و برای نوردهی پلیت مورد استفاده
خواهد بود. از انواع قیدکپی میتوان به دستگاههایی با منبع نور باال و نور از پایین و
دستگاههای دو محفظهای اشاره نمود
قیدهای دو محفظهای برای کپی کارهایی با تعداد زیاد مناسب است. بدینترتیب، هنگام
نوردهی پلیت اول، زینک بعدی در محفظه دیگر میزان شده و برای نوردهی آماده میگردد.
در دستگاههای قید کپی نیز از پمپ مکنده یا وکیوم استفاده میشود تا صفحه مونتاژ و پلیت
در تماس مطلوب با هم قرار بگیرند.
با قرار دادن پلیت و فیلم چسبانده شده بر روی آن در قید کپی و بستن در شیشهای قید
کپی، پلیت تحت فشار درِ شیشهای قرار گرفته و فیلم بر روی آن ثابت و بدون حرکت خواهد
بود. اما فشار درِ شیشهای کافی نیست و با استفاده از یک پمپ هوا، هوای زیر در شیشهای
به طور کامل تخلیه میشود تا کوچکترین فاصلهای بین فیلم و پلیت باقی نماند. سپس با
روشن شدن المپ مخصوص و تابیده شدن نور در مدت زمان معین به پلیت، تصویر فیلم به
پلیت منتقل میشود. زمان تاباندن نور بستگی به نوع پلیت و شدت نور و توان المپ دارد.
پس از پایان عمل نور دادن، با خاموش کردن المپ و پمپ هوا، پلیت از قید کپی خارج شده و
فیلم از روی آن برداشته میشود. پلیت نیز مانند فیلم نیاز به ظهور، با استفاده از داروی ظهور
پلیت دارد. برای این کار معموالً به روش دستی و در داخل یک سینک داروی ظهور بر روی
پلیت ریخته شده و با اسفنج بر روی آن کشیده میشود. در پلیت پوزتیو، پوشش شیمیایی
قسمتهایی که در معرض نور المپ قرار گرفتهاند در داروی ظهور حل شده و از روی آن پاک
میشوند. پوشش شیمیایی قسمتهای دیگر پلیت که در زیر مناطق سیاه فیلم قرار داشتهاند
و در معرض تابش نور قرار نگرفتهاند بر روی پلیت باقی میمانند. پس از شستوشوی پلیت
با آب و خشک شدن آن، تصویری از سوژه اصلی بر روی پلیت منتقل شده است.
-ویژگی پوشش پلیت در چاپ افست: پوشش باقیمانده بر روی پلیت دارای این ویژگی است
که مرکب چاپ را به خود میگیرد و قسمتهای دیگر توسط غلتکِ آبِ ماشین چاپ، مرطوب
شده و در واقع آب مرکب را از این قسمتها پس میزند. در حرکت دورانی الستیک
ماشین چاپ بر روی پلیت، مرکب از روی پلیت به سطح الستیک منتقل شده و سرانجام از
روی الستیک بر روی کاغذ نقش میبندد.
-پلیت نگاتیو: نوع پوشش شیمیایی در این نوع پلیت با پوشش شیمیایی در پلیت پوزتیو
متفاوت است. به عبارت دیگر نقاطی ازاین پلیت که در معرض تابش نور قرار میگیرند بر
روی آن باقی مانده و قسمتهای دیگر پاک میشوند. به همین دلیل فیلم مورد استفاده
برای انتقال تصویر بر روی این نوع پلیت فیلم نگاتیو است. پلیت نگاتیو از نظر هزینه
ارزانتر است ولی امکان انتقال تصاویر ترامدار بر روی آن زیاد نیست. به همین جهت
مصرف عمده این نوع پلیت برای چاپ کارهای خطی و به خصوص کتابهای خطی است.
تهیه پلیت یا لوح چاپی، آخرین مرحله از آمادهسازی پیش از چاپ است و پس از آن مراحل
چاپ آغاز خواهد شد.
برای ظهور و شستوشوی پلیت نیز دستگاههایی وجود دارد که به شکلهای مختلف ساخته
میشوند )شکل 116-2 .)بهتر است جنس این دستگاهها ضد زنگ باشد، لذا معموالً آنها را
از مواد مصنوعی میسازند. سینک ظهور پلیت به فاضالب متصل است.

-تهیه پلیت به صورت رایانهای: دستگاههای رایانهای و تمام اتوماتیک نیز وجود دارند که کار
آنها دادن اطالعات به دستگاه، ثبت متن و تصویر بر سطح پلیت و ظهور آن به صورت
پیوسته است. این دستگاهها به پلیت ستر معروفاند 
اطالعاتی که به کامپیوتر داده میشود تا در مرحله تولید پلیت مورد استفاده قرار بگیرد،
شامل: اندازه صفحهها، حاشیه، نوع صحافی و عطف، اندازه پلیت، لبپنجه و لبکار و...
میباشد. پلیتستر دارای مخزن پلیت است که بنابر خواسته اپراتور، پلیت مورد نظر از مخزن
خارج شده و در مسیر نوردهی قرار میگیرد.

پس از نوردهی، پلیت مسیر مشخصی را طی میکند و ظهور و شستوشوی آن صورت میگیرد
و در نهایت از انتهای دستگاه خارج میشود.
12-2-2 -تهیه کلیشه: کلیشه عبارت از صفحهای فلزی است که مطلب یا تصویر با نوردهی و
اسیدکاری بر سطح آن نقش میبندد و در واقع، سطوح مزبور برجسته میمانند و سطح غیر الزم
)چاپنشونده( گود شده و در سطح پایینتری قرار میگیرند.
بر روی سطح فلز، مواد حساس به نور ریخته شده است و در اثر نوردهی، مقاوم میشود. برای
این عمل، فیلم نگاتیو مورد نیاز است. فیلم روی سطح کلیشه قرار داده شده و نوردهی
میشود. ظهور و اسیدکاری، برای گود کردن قسمتهای غیر ضروری انجام میشود. بنابراین،
قسمتهای نور خورده، محکماند و فضاهایی که نور نخوردهاند، اسیدکاری و گود میشوند.
نایلو پرینت نیز نوعی کلیشه پلیمری است که پس از نوردهی با الکل ظاهر میشود. برای چاپ
از کلیشههای معمولی و برای طالکوبی معموالً از کلیشههایی با ارتفاع بیشتر استفاده میشود.
دستگاههای نوردهی، اسیدزنی، فرز و گیوتین برای کلیشهسازی کاربرد دارد. گفتنی است که
از کلیشه برای کارهای خطی و از »گراور« برای کارهای سایه روشندار و ترامه استفاده
میشود.
آمادهسازی کار چاپی خطی تکرنگ و چند صفحهای:
کتابی را که صفحات تشکیلدهنده آن شامل عناصر خطی باشد، کتاب خطی مینامیم. مراحل
آمادهسازی هریک از صفحات کتاب مثل حروفچینی و صفحهآرایی و کلیه کارهای آن تا قبل از
لیتوگرافی همانند آمادهسازی یک کار چاپی خطی تکصفحه است. البته باید توجه داشت که در
هنگام صفحهآرایی کتاب، مطالب هر صفحه در ادامه مطالب صفحه قبل قرار گیرد. همچنین
توالی متن و پیوستگی مطالب از هر صفحه به صفحه دیگر باید پیوسته مورد توجه صفحهآرا
قرار داشته باشد.
پس از پایان صفحهآرایی کتاب خطی، مجموعهای از صفحات کتاب به صورت چاپ شده توسط
چاپگر لیزری، آماده تحویل به بخش لیتوگرافی است.
روش دیگر میتواند تحویل فایل رایانهای بر روی CD باشد. این فایل حاوی صفحات
صفحهآرایی شده کتاب خطی است. ممکن است صفحهآرا بخشهای مختلف کتاب را به صورت
جداگانه و در داخل چند فایل تحویل دهد. به عبارت دیگر هر فایل میتواند شامل صفحات
صفحهآرایی شده یکی از بخشهای کتاب باشد. پس از این مرحله صفحات آماده شده
فرمبندی میشوند.
فرمبندی:
به طور کلی آنچه را که نهایتاً بر روی لوح چاپی منتقل و آماده چاپ است میتوان یک فرم چاپی
نامید. یک کار چاپی خطی تکصفحه در واقع یک فرم تکصفحه خطی است. فرم چاپی یک
پوستر نیز شامل یک صفحه است. اما در مواردی از جمله کتاب و مجله، فرم چاپی دارای بیش
از یک صفحه است.
از آنجاکه ابعاد کاغذی که توسط ماشینهای چاپ قابل چاپ میباشد همواره بزرگتر از ابعاد
یک صفحه از کتاب است، با در کنار هم قرار دادن تعدادی از صفحات کتاب در یک فرم چاپی،
همه آنها به صورت همزمان بر روی ورق کاغذ بزرگتری چاپ خواهند شد. بدینترتیب در
وقت و زمان صرفهجویی میشود و بازدهی ماشین چاپ باال میرود. یکی از دالیل ساخت
ماشینهای چاپ با توان چاپ بر روی ورقهای کاغذ بزرگتر، چاپ تعداد بیشتری از صفحات به
طور همزمان و بیشتر شدن ظرفیت تولید کارهای چاپی بوده است.
ممکن است تصور کنید که پس از چاپ تعدادی از صفحات کتاب در کنار یکدیگر، ورق کاغذ
چاپ شده برش خورده و تبدیل به ورقهای تکصفحه کتاب خواهد شد. اما به جای این روش
از روش بهتری استفاده میشود.
فرمبندی از وظایف بخش لیتوگرافی است و میتواند به دو روش دستی و رایانهای انجام
شود. ضمناً باید دستور کار همراه با صفحات کتاب به شخصی که عمل فرمبندی را اجرا میکند،
داده شود.
 -مونتاژ دستی فرم: این روش برای کتابهای خطی مرسوم است و از فیلمهای تهیه
شده برای هر صفحه استفاده میشود. همانطور که در فصل گذشته بیان شد، فیلم هر صفحه
معموالً به روش عکاسی از روی چاپ لیزری تهیه میشود. اگر بخواهیم از پلیتهای افست
پوزتیو در چاپ استفاده کنیم، فیلم هر صفحه را باید به صورت پوزتیو تهیه نماییم.
کار مونتاژ بر روی میزهای نور بزرگ انجام میشود. مونتاژکار ابتدا با توجه به دستور فرمبندی
و ابعاد فرم و هر صفحه، یک فرم را به نام فرم راهنما آماده کرده و به اصطالح زیر دست خود
قرار میدهد. فرم راهنما یا کاغذ خطکشی در واقع برگهای از کاغذهای نازک است که بر روی
فرم راهنما محل قرار گرفتن صفحات در داخل فرم با عالئمی مشخص شده است. یک برگ
آسترالون دیگر بر روی فرم راهنما قرار داده شده و با چسب بر روی شیشه میز نور ثابت
میشود. سپس هریک از صفحات فرم بر روی آسترالون در محل چسبانده میشود. قرار دادن
هر صفحه به طور دقیق در محل خود بسیار مهم است. پس از پایان مونتاژ هر فرم، آسترالون
فرم از روی میز جدا شده و آماده کپی بر روی پلیت خواهد بود. برای مونتاژ فرم بعدی،
آسترالون دیگری بر روی فرم راهنما چسبانده میشود و کار مونتاژ ادامه مییابد.

در مونتاژ دستی کتابهای خطی گاهی مستقیماً از چاپهای لیزری به جای فیلم آنها استفاده
میشود. پس از آن با دوربین از کل فرم کاغذی به صورت یکپارچه عکاسی صورت گرفته و
فیلم تهیه میگردد.
-فرم راهنما: در تهیه فرم راهنما به نکاتی باید توجه نمود. اولین نکته اندازه کاغذ مورد
استفاده در چاپ و سطح قابل چاپ بر روی آن است. به عنوان مثال، سطح قابل چاپ بر روی
یک ورق 60×45 سانتیمتر معموالً 59×44 سانتیمتر است. نکته دیگر فاصله بین
صفحات در فرم است. در شکل 1-3 خطوط خطچین محلّ تا، خطوط سیاه محل عطف و خطوط
قرمز محل برش بعد از صحافی هستند. فاصله بین خطوط قرمز در واقع تعیینکننده میزان
برش الزم بعد از صحافی میباشد.
)استفاده از خطوط رنگی در این شکل برای توضیح است و در فرمهای راهنما عمالً وجود
ندارد
 -مونتاژ رایانهای: اگر صفحات صفحهآرایی شدهای که به لیتوگرافی تحویل داده
میشوند به صورت فایل رایانهای باشد، این امکان وجود دارد که از نرمافزارهای ویژه
فرمبندی برای تهیه فرمهای کتاب استفاده شود. در این نرمافزارها میتوان دستور
فرمبندی، فاصلهها و ابعاد را برای هر فرم تعریف نمود و در واقع یک فرم راهنما ساخت. با
تبدیل صفحات فایل رایانهای به فرمتی که قابل شناسایی توسط نرمافزار فرمبندی میباشد
عمل فرمبندی رایانهای با توجه به فرم راهنمای انتخاب شده صورت میگیرد. مزایای استفاده
از فرمبندی رایانهای سرعت زیاد آن، در مقایسه با روش دستی و دقت باال به خصوص در
فرمبندی کتابهای رنگی است.

پس از اجرای فرم بندی رایانهای، فیلم هر فرم به صورت یکپارچه توسط ایمیجستر تهیه
میشود. برای این کار الزم است تا کارگاه لیتوگرافی از ایمیجسترهایی که در ابعاد بزرگتر
فیلم تهیه میکنند استفاده نماید.
به دلیل گران تمام شدن این روش برای کتابهای خطی، در حال حاضر از فرمبندی رایانهای
برای فرمبندی کتابهای رنگی استفاده میشود.
3-3 شکل
در یک صفحه خطکشی یا الگوی مونتاژ، اندازه صفحه قبل و بعد از برش، خطهای تا و برش و
اندازه متن مشخص میشود تا مونتاژ فیلمها به راحتی انجام شود 

 -معرفی روشهای ارتباط فرمهای چاپی
در انتهای کار و پس از چاپ فرمهای کتاب، روشهای مختلفی برای ارتباط فرمهای چاپ شده
به یکدیگر در نظر گرفته میشود که بنا بر سفارش، نوع کار و تعداد صفحات انتخاب میشود.
1-2-3 -تا کردن: در بخش پس از چاپ، عملیات مختلفی بنا به نیاز انجام میشود که یکی از
آنها صحافی، در مورد کتاب است. در بخش صحافی، فرمها ابتدا توسط ماشین تاکن، با ترتیب
مشخصی تا شده و به اندازه یک صفحه از کتاب کوچک میشوند. عمل تاکردن به صورتی انجام
میگیرد که صفحات متوالی کتاب پس از تا شدن فرم در کنار هم قرار گیرند.
کار عملی 6
1-یک برگ کاغذ A4 را از وسط تا کنید. سپس کاغذ تا شده را نیز از وسط تا نمایید تا
دوباره سطح آن نصف شود. حال کتاب گونهای در اختیار دارید )که البته یک سمت آن
نیاز به برش دارد ولی آن را برش نزنید(. حال صفحات کتاب خود را از راست به چپ
شمارهگذاری نمایید )در این مثال از 1 تا 8 .)سپس تای کاغذ را باز کرده و دو طرف
کاغذ A4 را بررسی نمایید و به جهت شماره صفحهها نسبت به یکدیگر توجه کنید.
2 -به آن لبه از کتاب که صفحات حول آن ورق میخورند »عطف« میگویند. پس از باز
کردن صفحه A4 خطوطی را که مربوط به عطف هستند مشخص کنید.
در فعالیت فوق در حقیقت عمل یک ماشین تاکن را با دست انجام دادید. با توجه به نتیجه به
دست آمده مشخص میشود که در فرمهای چاپی ترتیب و نحوه قرار گرفتن صفحات دارای
دستور خاصی است به گونهای که پس از تا شدن فرم، صفحات متوالی در کنار هم قرار
میگیرند. در شکل 5-3 رو و پشت یک فرم 16 صفحهای را مالحظه میکنید. به هریک از
آنها یک نیمفرم گفته میشود. واضح است که اندازه و ابعاد هر فرم بستگی به ابعاد صفحات
کتاب دارد. به عبارت دیگر اگر کتاب کوچکتر باشد، میتوان تعداد صفحات بیشتری را در یک
فرم با اندازه ثابت جا داد و البته تعداد تاهای الزم بیشتر خواهد بود. به گونهای دیگر، اگر از
ماشین چاپ بزرگتری که بتواند فرم بزرگتری را چاپ کند استفاده شود نیز میتوان صفحات
بیشتری از کتاب را در آن جا داد. در شکل 6-3 رو و پشت فرمهای 32 صفحهای که برای
صحافی از راست به چپ مناسب هستند دیده میشود.

3-فرمهای 8 صفحهای و 16 صفحهای را که در صحافی التین )چپ به راست( مورد
استفاده هستند تهیه نمایید و آنها را با فرمهای فارسی )راست به چپ( مقایسه
کنید.
تصمیمگیری برای انتخاب ماشین چاپ کوچکتر یا بزرگتر برای چاپ فرمهای یک کتاب، با توجه
به مالحظات اقتصادی و هزینههای چاپ که قیمت چاپ و صحافی یک کتاب را تعیین میکنند،
انجام میشود.
از آنجا که قیمت تمام شده برای چاپ یک نسخه چاپی به تیراژ یا تعداد چاپ بستگی دارد،
برای چاپ فرمهای یک کتاب با تیراژ کم از ماشینهای چاپ کوچکتر و برای چاپ فرمهای یک
کتاب با تیراژ زیاد از ماشینهای چاپ بزرگتر استفاده میشود.
صحافی دارای روشهای مختلفی است که در میان آنها صحافی تهچسب و صحافی مفتولی
بیشتر مورد توجه و استفاده است. در هریک از آنها روش ایجاد فرمهای چاپی یا فرمبندی
متفاوت میباشد.
 -تهچسب کردن: در این روش فرمهای تا شده کتاب بر روی یکدیگر قرار گرفته و در
سمت عطف کتاب چسب میخورند. سپس جلد کتاب، فرمها را در برگرفته و در قسمت عطف
به فرمها میچسبد. گاهی برای استحکام بیشتر، فرمها از سمت عطف با نخ مخصوص به
یکدیگر دوخته میشوند. برای روشنتر شدن نحوه فرمبندی در این روش به یک مثال
میپردازیم.
فرض کنید فرمهای کتاب 16 صفحهای باشند. برای فرمبندی، هر 16 صفحه از صفحات
متوالی کتاب را جدا میکنیم )صفحه 1 تا 16 ،صفحه 17 تا 32 ،صفحه 33 تا 48 و...( هر 16
صفحه متوالی انتخاب شده با توجه به دستور فرمبندی 16 صفحهای فرمبندی میشود. پس از
چاپ رو و پشت هریک از فرمها، فرمهای متوالی پس از تا شدن به ترتیب بر روی یکدیگر
قرار داده شده و صحافی میشوند. بدینترتیب تعداد کل صفحات کتاب ضریبی از تعداد
صفحات فرم خواهد بود. در این مثال تعداد صفحات کتاب میتواند 16 صفحه، 32 صفحه، 48
صفحه، 64 صفحه، 80 صفحه و... باشد.
پس از پایان عملیات صحافی، اضافات هر کتاب در سه طرف آن برش خورده و به اصطالح سه
طرف پر میشود.
 -تهدوخت مفتولی: این روش که بیشتر برای صحافی مجالت و کتابهای با تعداد
صفحات کمتر استفاده میشود دارای فرمبندی متفاوتی است. در این روش فرمهای چاپ شده
از وسط به وسیله ماشین مفتولزن به هم منگنه میشوند. بنابراین هر فرم شامل 4صفحه
است که 2 صفحه آن متعلق به نیمه اول کتاب و 2 صفحه آن متعلق به نیمه دوم کتاب است.
بنابراین ترتیب صفحات در دستور فرمبندی به تعداد کل صفحات کتاب بستگی دارد. تعداد
کل صفحات کتاب در این روش مضربی از 4 خواهد بود. 
 ابعاد هر فرم به نسبت فرمهای مربوط به صحافی تهچسب
کوچکتر است. در صورتی که تیراژ هر فرم زیاد باشد استفاده از ماشینهای چاپ بزرگتر
مناسبتر بوده و رو و پشت هر فرم را با هم در داخل یک فرم جدید میبندند.

در هنگام چاپ، هر برگ کاغذ چاپی روی خودش چاپ شده و پشت و روی آن یکسان است، ولی
با جهت متفاوت )مانند سکه(، پس از چاپ و قبل از صحافی مفتولی یک مرحله برش الزم است
تا فرمهای 4 صفحهای مورد نیاز در صحافی مفتولی از این برگهای چاپ شده جدا گردند.
تشخیص نوع و دستور فرمبندی برای هر کار چاپی بسیار مهم است. این کار با توجه به تعداد
صفحات کتاب، نوع صحافی، اندازه ماشین چاپ و اندازه کاغذ انجام میشود. از آنجا که
اندازههای کاغذ و ماشین چاپ دارای استانداردهای خاصی هستند، برای به حداقل رسیدن
ضایعات کاغذ و استفاده بهینه از تمام سطح آن، ابعاد صفحات کتابها نیز دارای استانداردهای
مشخصی هستند. به عبارت دیگر ابعاد صفحات استاندارد کتاب به گونهای تعیین شدهاند که
بیشترین استفاده از سطح ورقهای کاغذ به عمل آید. بنابراین هر کتاب استاندارد دارای ابعاد
فرم استاندارد نیز خواهد بود. در جدول زیر چند نمونه از ابعاد فرمهای رایج برای کتابها و
ورقهای کاغذ را مالحظه میکنید.
عنوان اندازه تقریبی بر حسب سانتیمتر
بازوبندی
بغلی
جانمازی یا حمایلی
)قطر کم( )قطر زیاد(
نیم ربعی
ربعی
وزیری کوچک
وزیری
وزیری بزرگ
رقعی
خشتی
سلطانی یا شاهانه
رحلی کوچک )رحلی رقعی(
رحلی
رحلی بزرگ
جیبی پالتویی
جیبی
خشتی
بیاضی
بیاضی بزرگ
3×2
6×4
12×8
18×10
19×12
20×13
24×17
26×20
21×14
21×21
48/5×33/5 یا 49×34
28/5×21/5 یا 28/5×21
22×25
33/5×23/5 یا 34×24
12×21
15×11
نزدیک به رقعی، با طول و عرض مساوی مثالً 21×21
22×29
24×34

امیدواریم مطالب فوق برایتان مفید واقع شده باشد

پست‌های مرتبط

• 

  ویژگی ها ی مهم یک چاپگر

  ویژگی ها ی مهم یک چاپگر
  از مهمترین ویژگی های مرتبط با چاپگر ، می توان به موارد

• 

  چاپگرهای لیزری

  چاپگرهای لیزری طرز کار این چاپگر های مانند دستگاه فتوکپی است. در ابتدا کاغذ توسط نور

• 

  چاپگر های جوهر افشان

  چاپگر های جوهر افشان در این چاپگرها مخازن جوهری وجود دارد . جوهر با فشار از روزنه

• 

  ویژگی یک دستگاه چاپ

  ویژگی ها ی مهم یک چاپگراز مهمترین ویژگی های مرتبط با چاپگر ، می توان به موارد زیر